"Enter"a basıp içeriğe geçin

Yapılarına Göre Cümleler

Cümle çeşitleri konusunda anlatacağımız bir diğer konu ise yapılarına göre cümleler konusudur.

Cümleler bildirdikleri yargı sayısı ve öğelerin cümle ile olan ilişkisine göre gruplara ayrılmaktadır. Yapılarına göre cümleler ise dört gruba ayrılmaktadır. Bunlar, basit, birleşik, sıralı ve bağlı cümlelerdir.

Bir dilde yargı bildiren ifadelere cümle denir. Her cümle aslında sadece tek bir yargı bildirmektedir. Fakat bazı özel durumlarda cümleler (yan cümlecikler oluşturarak) birden fazla yargı bildirebilmektedir. Yani tek cümle olarak gördüğümüz bazı cümleler aslında birden fazla anlam barındırabilirler.

Temel Cümle: Birleşik cümlelerde asıl yargıyı bildiren, yardımcı yargıları sonuca bağlayan cümledir. Daha öz bir ifadeyle temel cümle yüklemdir.

• Annesine yardım etmiş.

• Kardeşim hasta olduğu İçin okula gitmedi.

• Akşam fırına koşarak gitti.

• Köprüden geçerken korktu.

• Sabahları dikkatli olurdu.

Yan Cümlecik: Temel cümlenin anlamını destekleyen, genellikle fiilimsiler ve çekimli fiillerle kurulan söz ve söz öbeklerine ise “yan cümlecik” denir. Yan cümleler kesin bir yargı ifade etmezler ve tek başlarına cümle olamazlar. Bunlar temel cümlenin anlamını desteklemek için kullanılırlar. Cümleden çıkarıldıklarında anlamda daralma olur fakat kalan kısım yine bir cümle niteliği taşır, yargı bildirir.

  • Arkadaşını seviyorsan ona yardımcı olmalısın.

Yukarıda yer alan cümlede “yardımcı olmalısın” yüklemdir. Ancak onun dışında fiil olan “seviyorsan” yüklem değil, zarf tümlecidir. Görüldüğü gibi burada bir fiil yüklem olarak değil, asıl yargının nedenini bildiren bir öge görevinde kullanılmıştır. Bu kuraldan dolayı “Arkadaşını seviyorsan” burada yan cümledir.

  • Erken gelirsen sinemaya gidebiliriz. (şartlı)
  • Çalışırsan başarırsın. (şartlı)
  • Görüyorum ki hepiniz hazırlanmışsınız. (ki’li)
  • Elma -ki en sevdiğim meyvedir- buralarda bol yetişir. (ki’li)
  • Annem “Neden sen de dışarıda oynamıyorsun?” diye sordu. (iç içe)
  • Bizi burada unuttunuz sanıyordum. (iç içe)
  • Yola çıkınca sizi haberdar ederiz. (“çıkınca” zarf-fiil)
  • Öğretmen, ödevini hakkıyla yapan öğrencileri ödüllendirdi. (“yapan” sıfat-fiil)

Basit Cümle ( Yapılarına Göre Cümleler)

Tek yargılı cümledir. Temel yargı yüklemdir. Sadece yüklemi olan cümlelerdir.

Basit cümleler tek yargı bildirdiğinden tek yüklemden oluşur. Bu yüklem, çekimli bir fiil ya da ek fiil almış isim soylu bir sözcük veya söz grubu olabilir. Basit cümlelerde, yüklemin dışında, sözcük olarak fiilimsi (eylemsi) yer almaz.

Başka bir cümleye bağlanmaz, yani bağımsız bir cümledir. Tamamladığı ya da onu tamamlayan bir cümlecik yoktur.

  • Yağmurlu havalarda dışarı çıkmazdı.
  • Dostluğumuz bir ömür sürsün.
  • Müzikle birlikte ders çalışıyordu.
  • Edebiyat dünyasının en başarılı yazarıydı.

DİKKAT: Basit cümlelerin uzunluk-kısalıkla bir alakası yoktur. Önemli olan cümlenin uzunluğu değil, tek bir yargı bildirmesidir.

  • Bundan tam beş sene önce köydeyken, şehirli insanların kaprisli dünyasından uzak bir şekilde mutlu aile ortamında yaşardım.

Birleşik Cümle (Yapılarına Göre Cümleler)

Temel yargı ve yan yargısı bulunan cümledir.

Birleşik cümleler, yan cümlelerin bir araya gelişlerine ve niteliklerine göre kendi içinde dörde ayrılır.

Girişik Birleşik Cümle (Fiilimsi Bulunan Cümle)

Fiilimsiler yardımıyla temel cümleye yan cümleciklerin eklenmesine “Girişik birleşik cümle” denir.

Bu tür cümlelerde yan cümlecik temel cümleciğin herhangi bir öğesi olabildiği gibi, bir öğenin parçası da olabilir.

Bir cümlede kaç tane fiilimsi varsa o kadar yan cümle vardır.

Çadırları çalanlar / bulunamadı. (Sözde özne)

Evlerin ne zaman biteceğini / bilmiyoruz. (Nesne)

Babasını karşısında görünce / çok sevindi. (Zarf tümleci)

  • Başına gelecek olaylardan habersiz yürüyordu.
  • Minareyi çalan, kılıfını hazırlar.
  • Gülmekten hiç hoşlanmaz.

yan cümle. (dolaylı tümleç) temel cümle (yüklem)

cümlesinde “gülmekten” isim-fiille kurulmuş bir yan cümledir. Bu yan cümle temel cümlenin dolaylı tümleci görevinde kullanılmıştır.

Ki’li Birleşik Cümle (İlgi Cümlesi)

Yapısına göre cümleler konusunda bir diğer başlık ki’li birleşik cümle yani ilgi cümleleridir.

Ki’li birleşik cümle iki tane yargısı olan, yargıları birbirine “ki” bağlacı ile bağlanan cümlelerdir.

Bu kullanımda yan cümlecik ya temel cümleye bağlanır ya da açıklamasını oluşturur.

Şiiri o kadar güzel okudu ki mest olduk.

  • Mest olduk: temel yargı
  • Şiiri o kadar güzel okudu ki: yan yargı
  • Sonradan anladım ki o günler mutluymuşum.
  • Duydum ki unutmuşum.

Limon ki bol vitaminli bir meyvedir, kışın yetişir. (Limon bol vitaminli bir meyvedir, kışın yetişir. / Bol vitaminli bir meyve olan limon kışın yetişir.)

Şartlı Birleşik Cümle

Yan yargısı -se/-sa şart ekinden oluşan cümlelerdir.

Beni dikkatli dinlerseniz konuyu anlarsınız.”
yan cümle                              temel cümle

cümlesinde “anlarsınız” temel cümledir. Bu temel cümlenin oluşumunu bir şarta bağlayan “dinlerseniz” sözleri ise yan cümledir. Öyleyse bu cümle yapısına göre şartlı birleşik cümledir.

Derslerine düzenli çalışırsan sınıfını kolay geçersin.


Pazar günü hava güzel olursa gezmeye gideceğiz.

İç İçe Birleşik Cümle (Cümle İçinde Cümle)

Ara cümle olarak da bilinen bir yargının bir başka cümle içinde onun bir ögesi olacak ya da olmayacak şekilde kullanıldığı cümlelere “İç içe birleşik cümleler” denir.

Adam, / “Kartınız geçerli değil.” / demez mi?

Şark için “Ölümün sırrına sahiptir.” derler.

Savaşı önce kendime karşı kazanmalıyım.” diye düşündü.

“Seni her zaman yanımda görmek istiyorum.“ cümlesiyle beni etkiledi.

Deniz Hoca “Yarın sözlü yapacağım.” dedi.

Antrenör “Bu sene şampiyon olamayız.” demez mi?

Öğretmenimiz, yine görüşeceğiz, dedi.

  • Öğretmenimiz dedi –> dış cümledir.
  • Yine görüşeceğiz –> iç cümledir.
  • Dedi –> yüklem
  • Diyen kim? Öğretmenimiz –> özne
  • Ne dedi? Yine görüşeceğiz –> nesne

Sıralı Cümle (Birden Çok Yüklemli Cümle)

Basit ya da birleşik yapılı birden fazla cümlenin birbirine virgül (,) veya noktalı virgülle (;) bağlanması sonucu oluşturulan cümlelere sıralı cümle denir.

Sıralı cümlelerin en az iki yüklemi vardır.

  • Okula geldi, sınava girdikten sonra gitti.
  • Güneş açıyor, deniz sakinleşiyordu.

Sıralı cümleler kendi içinde “Bağlı sıralı cümle” ve “Bağımız sıralı cümle” olmak üzere iki başlıkta incelenir.

Aradaki ilginin ortak cümle ögeleriyle sağlandığı sıralı cümleler bağımlı sıralı cümle; ilginin sadece anlam yönüyle kurulduğu cümleler bağımsız sıralı cümledir:

Bağımlı Sıralı Cümle

Anlam yönüyle birbiriyle bağlı olan cümlelerin ögeler bakımından da birbirine bağlı olmasına “Bağlı sıralı cümle” denir.

  • Yaşlı kadın  buraya kadar geldi sizi sordu (özne ortak)
  • Beni aramış ama bulamamış (özne ve nesne ortak)
  • Türkiye de bu kitabı bastırmış satmıştı. (özne DT, N ortak)
  • Onu bana beni ona şikayet eder. (yüklem ortak)
  • Yazın Antalya ya gider orada gezerdik (özne ve zarf tümleci ortak )

Bağımsız Sıralı Cümle

Anlam yönüyle birbiriyle bağlantılı olan cümlelerin aralarında ortak öge bulundurmamasına “Bağımsız sıralı cümle” denir.

Bağımsız Sıralı Cümle Örnekleri

  • Öğretmen gelmişti, biz kendi aramızda konuşuyorduk.
  • Sabah işe gittim, akşam da düğüne gittik.

Bağlı Cümle (Bağlacı Olan Cümle)

Yapılarına göre cümleler konusunda son başlığımız bağlı cümledir.

Aralarında anlam ilgisi bulunan basit veya birleşik cümlelerin bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla oluşan cümlelere bağlı cümle denir.

ama, fakat, yalnız, ve, veya, ne…ne…, hem…hem… ” vb. bağlaçlar vasıtasıyla bağlı cümleler oluşturulur.

  • Güneş açtı ve insanlar sahile koştu.
  • İzmir’e geldi ama bizi görmeden gitti.
  • Hem çalışıyorum hem okuyorum.

DİKKAT: İçinde bağlaç bulunan her cümle bağlı cümle değildir. Çünkü bağlaçlar cümlenin özne, nesne gibi ögelerini de birbirine bağlayabilir. Bağlaçlar yüklemleri birbirine bağlıyorsa orada bağlı cümle vardır.

Ne annesine ne babasına haber vermiş.

Bu, bağlı bir cümle değildir. Çünkü “ne… ne…” bağlacı yüklemleri değil, dolaylı tümleçleri (annesine, babasına) birbirine bağlamıştır. Sonuçta bu cümle bir yüklemi olduğu için basit cümledir.

İlk Yorumu Siz Yapın

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir