"Enter"a basıp içeriğe geçin

Sözcükte Anlam İlişkileri

Sözcükte anlam konusunun ikinci bölümünde sözcükte anlam ilişkileri yer almaktadır. Sözcükleri, anlam ilişkisi bakımından 7 ayrı başlıkta inceleyebiliriz. Bunlar eş sesli,eş anlamlı, yakın anlamlı, zıt anlamlı, somut-soyut anlam, nitel-nicel anlam ve yansıma sözcüklerdir.

Eş Anlamlı Kelimeler

En bilinen tanımıyla yazılışları farklı anlamları aynı olan sözcüklerdir. Aynı varlık veya kavramı karşılayan sözcüklerdir.Bu kelimeler cümle içinde birbirlerinin yerine kullanılabilir. Dilimizde eş anlamlı kelimelerin oluşma sebebini yabancı kelimelerin girmesi olarak değerlendirebiliriz.

ÖRNEKLER

  • öykü – hikaye
  • anı – hatıra
  • yapıt – eser
  • fiil – eylem
  • model – örnek
  • ölçüt – kıstas – kriter
  • özgün – orijinal
  • dil – lisan
  • bellek – hafıza

*** Fakat bazı durumlarda eş anlamlı kelimeler birbirlerinin yerini tutmayabilir. Bu durum genelde kalıplaşmış söz öbeklerinde görülür. Bunu bir örnekle açıklayacak olursak:

  • Kara bahtı bir ömür yakasını bırakmadı.

    Bu cümledeki “kara bahtı” kelimesi kötü kaderi veya şanssızlığı anlamında kullanılmıştır. Burada “kara” kelimesi yerine ” siyah kelimesini kullanamayız.
sozcukte-anlam iliskileri-konu-anlatımı

Zıt Anlamlı Kelimeler

Anlam bakımından birbirinin karşıtı olan sözcüklerdir. Bir sözcüğün zıt anlamlı olabilmesi için mutlaka gerçek anlamında kullanılması gerekmektedir. Eş anlamlı kelimelerde olduğu gibi dilimizde her kelimenin zıt anlamlısı bulunmaktadır.

Cümle içinde genelikle sıfat veya zarf özelliğinde bulunan kelimelerde bulunmaktadır. En çok karıştıran konuya da kısa bir açıklık getirelim. Türkçede bulunan olumsuzluk ekleri zıt anlamlı kelimeler oluşturmaz. Sadece sözcüklere olumsuz anlam yükler.

ÖRNEKLER

  • Sıcak – soğuk
  • İleri – geri
  • Aşağı – yukarı
  • sağ – sol
  • zengin – fakir
  • az – çok
  • küçük – büyük
  • alçak – yüksek
  • ilk – son

Yakın Anlamlı Sözcükler

Yazılışları farklı fakat anlam bakımından benzerlik gösteren kelimelerdir. Yakın anlamlılık Türkçe kelimeler arasındadır. Yabancı dilerden alınan kelimelerde bulunmaz. Hiçbir zaman eş anlamlı kelimelerin yerine kullanılamaz.

  • tutmak – yakalamak,
  • gezmek – yürümek
  • tanıdık – bildik
  • bıkmak – usanmak
  • kaçmak – sıvışmak

Eş Sesli Sözcükler

Yazılışları aynı anlamları farklı olan sözcüklerdir. Fakat yan anlam ile karıştırılmamalıdır. Yan anlamda, gerçek anlamla benzerlik bulunurken eş sesli sözcüklerde benzerlik bulunmamaktadır. Birbirinden tamamen bağımsız yeni anlamlar kazanırlar. Eş sesli sözcükler cümle içinde yalın halde olabildikleri gibi çekim ekleri de alabilirler.

ÖRNEKLER

  • Bir bardak çaya hasret kalmıştı. ( çay: içecek )
  • Çaya girip biraz ferahlamak istemişti. ( çay: ırmaktan küçük akarsu )
  • Toplantıya yaklaşık yüz kişi katılmıştı. ( yüz: sayı )
  • Yüzünü bana doğru çevirmişti. ( yüz: sima, çehre )
  • İneğin derisini bıçakla düzgünce yüzdüler. (yüz: sıyırmak, çıkarmak)
  • Antalya’ya giderken yolu şaşırmıştı. ( yol: karada insanların, hayvanların gidip gelmesi için yapılan ya da kendi kendine oluşmuş, yürümeye uygun yer.
  • Tarladaki yabani otları yolduk. ( yol: çekerek koparmak )
sozcukte-anlam iliskileri-konu-anlatımı-pdf

Somut ve Soyut Anlamlı Kelimeler

Sözcükte anlam ilişkileri konusundaki bir diğer başlığımız somut ve soyut anlamlardır.

Somut Anlamlı Sözcükler

Beş duyu organımızdan an az biri ile algılayabildiğimiz varlıkları karşılayan sözcüklerdir. Yani elle tutup, gözle görülen, koklanan, dokunulan ve tadılan tüm kavram ve varlıkları karşılayan sözcüklerdir.

ÖRNEKLER

Rüzgâr, yağmur, öksürük, uzun, gürlemek, karanlık, mavi, koku, ekşi, acı

Soyut Anlamlı Kelimeler

Somut anlamın aksine beş duyu organımızla algılayamadığımız varlıkları karşılayan sözcüklerdir.

ÖRNEKLER

Kin, iyilik, kötülük, vicdan, azap, aşk, sevgi, umut, sevinç, keder

Nitel ve Nicel Anlamlı Sözcükler

Kısaca açıklayacak olursak; varlıklar ölçülen, sayılan, azalan veya çoğalan ise nicel; ölçülemiyorsa, sayılamıyorsa, azalıp çoğalmıyorsa nitel anlamlıdır.

ÖRNEKLER

  • Yüksek binaların arasında evimiz görünmüyordu. (yüksek: nicel anlam )
  • Kampa gitmek için ağır bir çanta hazırladım. ( ağır: nicel anlam )
  • Burnuma lezzetli yemeklerin kokuları geliyor. (lezzetli: niten anlam )
  • Bu kadar kötü bir insan olmasına olanak yoktu. ( kötü: nitel anlam )

Yansıma Sözcükler

Doğada bulunan seslerin taklidi ile oluşan sözcüklere yansıma sözcükler denir. Bir kelimenin yansıma sözcük olup olmadığını anlamak için tek bir yol vardır. Kelimenin kökü doğada bulunan bir sesi karşılıyorsa o sözcük yansıma sözcüktür.

ÖRNEKLER

patırtı, tıkırtı,şırıltı, havlama, horultu, hışırtısı, gıcırtı

***Ötmek, sızıntı, kükreme gibi kelimeler yansıma kelimeler değildir.

İlk Yorumu Siz Yapın

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir