"Enter"a basıp içeriğe geçin

Ses Olayları Konu Anlatımı

Ses bilgisi konusunu işledikten sonra sıra ses olayları konusuna geldi. Türkçede kelimeler çekimlenirken, ek alırken, türetilirken veya birleşirken çeşitli ses olayları gerçekleşebilir. Bu olaylar hem ünlüler hem de ünsüzler üzerinde gerçekleşebilir

Ünlü harfler üzerinde gerçekleşen ses olayları, ünlü düşmesi, ünlü daralmasıi ünlü türemesidir.

Ünsüz harfler üzerinde gerçekleşen ses olayları ise, ünsüz benzeşmesi, ünsüz yumuşaması, ünsüz türemesi, ünsüz düşmesi ve yardımcı ünsüzlerdir.

Ünlü Harfler ile İlgili Ses Olayları

Ünlü Düşmesi ( Hece Düşmesi )

Türkçede orta heceler genelde vurgusuz olur ve kelimeye ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde düşer. Hece düşmesi bazen de iki isim birleşirken meydana gelir.

ÖRNEKLER

oğul+uoğlu
karın+ıkarnı
yalın+ızyalnız
ne+asılnasıl
kayın+anakaynana
  • Dilimize yabancı dillerden gelen bazı kelimeler, yardımcı fiillerle birlikte kullanıldığında sözcüğün ikinci hecesindeki ünlü vurgusuz olduğu içindüşebilir.
seyir+etmekseyretmek
sabır+etmeksabretmek
  • “-idi,-imiş,-ise” ek fiilleri ile olutşural fiillerde bazen “i” sesi düşebilir.
açık+iseaçıksa
derman+imişdermanmış
güzel+idigüzeldi
  • “ile” bağlacı veya edatı bir sözcükle birleştiğinde “i” ünlüsü düşer.
çiçek+ileçiçekle
kedi+ilekediyle
ses olayları konu anlatımı

Ünlü Daralması

“–e” veya “– a” ile biten bir sözcüğe “– yor” eki getirildiğinde bu ünlüler “– ı , – i , – u , – ü” ye dönüşür. Bu ses olayına ünlü daralması denir.

başla-yorbaşlıyor
oyna+yoroynuyor
gelme+yorgelmiyor
de+y+endiyen
ye+y+ecekyiyecek

Ünlü türemesi

Ünsüzle biten bazı kelimelere -cik eki getirildiğinde araya bir ünlü harf getirilir.

az+cıkazıcık
bir+cikbiricik
genç+cikgencecik
dar+cıkdaracık
  • Bazı kelimeler pekiştirilirken de ünlü türemesi görülebilir.

sapasağlam, güpegündüz, gepegenç

Ünsüz Harflerle İlgili Ses Olayları

Ünsüz Benzeşmesi

Dilimizde sert ünsüz harflerle ( f,s,t,k,ç,ş,h,p ) biten kelimelere b,c,d,g harfleri ile başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki ünsüz harfler sertleşir.

b harfi p harfine
c harfi ç harfine
d harfi t harfine
g harfi de k harfine dönüşür.

ÖRNEKLER

aş+cıaşçı
dolap+dadolapta
tarih+dentarihten
seç+ginseçkin
  • Bazı ekler sert ünsüzle biten kelimelere de gelse de benzeşme gerçekleşmez.

çocuk+cağız/ çocukcağız

  • Benzeşme kuralı özel isimlerde ve rakamlarda da geçerlidir.

Ahmet+de/ Ahmet’te
Selanik+den/ Selanik’ten
1955+de/ 1955’ten

ses olayları tyt

Ünsüz Yumuşaması

Sonu “p, ç, t, k” sert ünsüzleri ile biten sözcükler, ünlü ile başlayan bir ek aldığında sözcüğün sonundaki bu sert ünsüzler yumuşayarak “b, c, d, g, ğ” ye dönüşür.

dolap+adolaba
burç+uburcu
kilit+ekilide
renk+irengi
uç+uucu
tarak+ımtarağım
çelenk+içelengi
kitap+ınkitabın
  • Sert ünsüzle biten özel isimlere ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde herhangi bir yumuşama olmaz.
Ahmet’in, Zonguldak’ın, Burak’a
  • Tek heceli kelimelerin çoğunda ünsüz yumuşaması görülmez.
at+ınatın
kek+ekeke
saç+ımsaçım
  • Dilimize giren bazı yabancı kaynaklı sözcüklerde yumuşama görülmez.
hukuk+uhukuku
adalet+eadalete
evrak+ıevrakı
millet+immilletim

Ünsüz Düşmesi

“k” ünsüzüyle biten bazı sözcüklere “-cik/-cek” eklerinden biri geldiğinde sözcük sonundaki “k” ünsüzü düşer. Bu olaya ünsüz düşmesi denir.

ufak+cıkufacık
sıcak+cıksıcacık
minik+cikminicik

Ünsüz Türemesi ( Ünsüz İkizleşmesi

Dilimize yabancı dillerden gelen bazı sözcükler, ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında ya da ünlüyle başlayan bir yardımcı fiille birleştiğinde sözcüğün sonundaki ünsüz harften bir tanesi türer.

Bu ses olayı Arapça veya Farsçadan dilimize giren kelimelerde görülür. Bu dillerdeki orijinal hali iki ünsüzlüdür. Dilimize geçtiğinde bu ünsüzlerden birisi düşmüştür. Sadece ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında veya yardım fiille birleştiğinde bu çift ünsüz ortaya çıkar.

af+etmekaffetmek
his+etmekhissetmek
zan+etmekzannetmek
ret+etmekreddetmek

Yardımcı Ünsüzler ( Kaynaştırma Harfleri )

Ünlüyle biten bir kelimeye ünlüyle başlayan bir ek gelirse araya “n, s, ş, y” harflerinden biri gelir.

hava+ıhavayı
baba+ıbabası
altı+araltışar
kale+inkalenin

N Harfinin B harfine Dönmesi

Türkçede bazı kelimelerde n harfinden sonra b harfi geldiğinde “n” harfi m sesine dönüşür. Bu durum, dildeki en az çaba kanunu ile de açıklanabilir.

ton+bultombul
pen+bepembe
ten+beltembel
sün+bülsümbül

Ses Olayları Örnek Sorular

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması yoktur?

A) Sana söylüyorum neden beni dinlemiyorsun?
B) Okula giderken her gün bu yoldan geçiyoruz.
C) Değerli sanatçı yıllarca bu sahnede oynuyordu.
D) Çantamızdaki yiyeceklerin bir kısmı bozulmuş.
E) Banyodan sonra saçlarını havluyla kuruluyor.

C seçeneğinde “oynuyor” fiili “oyna-yor”, D şıkkında “ye-mek eyleminden yi-yecek”, E seçeneğinde “kuruluyorum” fiili “kurula-yor” şeklinde ve son olarak, E şıkkında “dinlemiyorsun” fiili ” dinleme-yor” şeklindedir. Bu fiillerin hepsinde ünlü daralması vardır. Fakat B seçeneğinde ise “geçmek” fiili “geç-i-yor-uz” şeklinde ayrıştırıldığında ünlü daralması söz konusu değildir. Bu yüzden Doğru seçenek B seçeneğidir.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ünsüz düşmesine” uğramış birden çok sözcük kullanılmıştır?

A) Sevginin küçücük görünümünden sıcacık bir hikâye çıkardığını görmüştüm.
B) Ufacık dedikodular bile büyük bir aileyi dağıtmak için yeterli olur.
C)Evlerin minicik saçaklarından yere kadar buzlar sarkıyordu.
D) Araba, büyücek bir binanın önünde sarsılarak durdu.
E) Mahallenin daracık sokaklarında çeşitli oyunlar oynardık.

A seçeneğinde bulunan küçücük ve sıcacık kelimelerinde ünsüz düşmesi görülmektedir.

İlk Yorumu Siz Yapın

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir