"Enter"a basıp içeriğe geçin

Ses Bilgisi Konu Anlatımı

Ses Bilgisi konusu TYT Türkçe bölümünde, ayrıca KPSS, ALES gibi sınavlarda da karşımıza çıkan konulardan. Tabi bu konuda da öğrenilmesi gereken bazı önemli kavramlar mevcut. Ses bilgisi konu anlatımı bölümünde de bilmeniz gereken bu kavramları açıklayacağız.

Ses bilgisi konusu yazım kurallarında da karşımıza çıkan bir konudur. Yani ses bilgisine hakim olduğunuzda, sınavlarda en az 3-4 soruyu doğru yapmanız içten bile değil.

Bu bölümde seslerle ilgili genel bilgilere ve ses uyumları konusuna değineceğiz. Ünlü, türemesi, ünsüz benzeşmesi gibi ses olaylarına ise “Ses Olayları” konusunda ayrıca değineceğiz. Buraya tıklayarak o konuya erişebilirsiniz.

Ses Bilgisi

Türkçede 29 harf bulunmaktadır. Bu harflerin 8 tanesi ünlü harf, 21 tanesi ünsüz harftir.

Ünlü harflerimiz a, e, ı, i, o, ö, u, u harfleridir. Bu harflerden (a, ı, o, u ) harfleri kalın ünlü, (e, i, ö, ü ) harfleri ise ince ünlü olarak nitelendirilmektedir.

Sessiz harflerimiz ise f, s, t, k, ç, ş, h, p, b, c, d, g, ğ, j, I, m, n, r, v, y, z harfleridir. Sert ünsüz harflerimiz f, s, t, k, ç, ş, h, p, yumuşak ünsüz harflerimiz ise b, c, d, g, ğ, j, I, m, n, r, v, y, z harfleridir. Dilerseniz bunları bir tablo üzerinde gösterelim.

Ünlü Harfler

Kalın Ünlülera, ı, o, u
İnce Ünlülere, i, ö, ü

Ünsüz Harfler

Sert Ünsüzf, s, t, k, ç, ş, h, p
Yumuşak Ünsüzb, c, d, g, ğ, j, I, m, n, r, v, y, z

Ünlü harfler ayrıca dar, geniş, yuvarlak, düz gibi dudakların durumuna göre kategorilere ayrılır. Bunları tablo üzerinde açıklayalım.

  • Dar Ünlüler: ı, i, u, ü
  • Geniş ünlüler: a, e, o, ö
  • Düz Ünlüler: a, e, ı, i
  • Yuvarlak Ünlüler: o, ö, u, ü
ses bilgisi test

Ses Uyumları

Türkçede iki farklı ses uyumu bulunmaktadır. Bunlar küçük ünlü uyumu ve büyük ünlü uyumudur. Büyük ünlü uyumu kalın ve ince ünlüler ile ilgili iken küçük ünlü uyumu ünlülerin düzlük, genişlik ve yuvarlaklık durumuyla ilgilidir.

Büyük Ünlü Uyumu

Bir kelimenin Türkçe olup olmadığını anlamak için kullanılabilecek en basit yollardan biri de büyük ünlü uyumuna uyup uymadığına bakmaktır. Bir uyum söz konusuysa o kelime Türkçedir.

Dilimizde bir kelime ince ünlüyle başlıyorsa ince ünlüyle devam etmeli, kalın ünlüyle başlıyorsa kalın ünlüyle devam etmelidir. Bu özelliğe uygun kelimeler büyük ünlü uyumuna uyar. Uymayanlar genelde Türkçe kelimeler değildir. Tabi istisnalar hariç. Bunlar daha detaylı bir şekilde açıklayacağız.

ÖRNEKLER

ses – siz – likince-ince-ince
yaz – dır – makkalın-kalın-kalın
bo-yun-du-rukkalın-kalın-kalın-kalın
ge-lin-cikince-ince-ince
kır-lan-gıçkalın- kalın- kalın
  • Büyük ünlü uyumuna aykırı olan Türkçe kelimeler de var­dır. Bunlar ses değişiminden kaynaklıdır.

anne, dahi, elma, hangi, hani, inanmak, kardeş, şişman

  • Alıntı kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

ahenk, badem, ceylan, pehlivan, selam, tiyatro, viraj, gazete, hamsi, kestane

  • Bitişik yazılan birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

açıkgöz, bilgisayar, çekyat, hanımeli, uyurgezer, canciğer, cumartesi, biçerdöver, yurtsever

  • -gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz.

akşam-leyin, bakla-­gil-ler, sarı-mtırak, gidi-yor, ablam-gil, oynarken

  • -daş (-taş) eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymaz.

gönül-daş, meslek-taş, ülkü-daş

  • -ki aitlik eki büyük ünlü uyumuna uymaz.

akşamki, duvardaki, karşıki, onunki, yarınki, yoldaki

  • Son ünlüleri kalın sıradan olmasına karşın son sesleri ince söylenen bazı alıntı kelimeler ince ünlülü ekler alır.

saat / saate

sadakat / sa­dakati

hakikat / hakikati

santral / santraller

kabul / kabulü

ses bilgisi tyt

Küçük Ünlü Uyumu

Ses bilgisi konu anlatımı bölümümüzde bir diğer kısım küçük ünlü uyumudur. Ünlülerin düzlük – yuvarlaklık, darlık – genişlik bakımından uygunluğudur. Bir kelimede düz ünlüden sonra düz (a, e, ı, i), yuvarlak ünlüden sonra yuvarlak dar (u, ü) veya düz geniş (a, e) ünlüler bulunur.

*** Türkçede düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra düz ünlüler (a, e, ı, i) gelir.

*** Yuvarlak ünlülerden (o, ö, u, ü) sonra ya düz-geniş ünlüler (a, e) ya da dar-yuvarlak ünlüler (u, ü) gelir.

ÖRNEKLER

öz-le-mekyuvarlak-düz geniş- düz geniş
 yu-mur-tayuvarlak- dar yuvarlak- düz geniş
göz-lemyuvarlak, düz-geniş
ke-sin-likdüz, düz, düz
  • Küçük ünlü uyumuna uymayan Türkçe kelimeler de bulunmaktadır.

avuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavurmak, kavuşmak, savurmak, yağmur

  • Alıntı kelimelerde küçük ünlü uyumu aranmaz.

bandrol, daktilo, kabul, doktor, muzır, mühim, mümin, müzik, profesör

  • -ki aitlik eki yalnızca birkaç örnekte küçük ünlü uyumuna uyar.

bugünkü, dünkü, öbürkü

İlk Yorumu Siz Yapın

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir