"Enter"a basıp içeriğe geçin

Noktalama İşaretleri

Bir yazı yazarken duygu ve düşünceleri en etkili şekilde yansıtabilmek için noktalama işaretleri kullanılır. Ayrıca okumayı ve anlamayı kolaylaştıran. vurgu ve tonlama özelliklerini belirtmede en önemli etken de yine noktalama işaretleridir.

Noktalama işaretleri eğitim ve sosyal hayatta etkil, bir şekilde kullanılmalıdır. Bunun için de TDK tarafından kuralları belirlenen noktalama işaretleri detaylı bir biçimde öğrenilmelidir.

Noktalama İşaretleri Konu Anlatımı

Noktalama işaretlerinden nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta, üç nokta, soru, ünlem, tırnak, ayraç ve kesme işaretleri ait oldukları kelimelere bitişik olarak yazılır ve kesme dışındaki işaretlerden sonra bir harf aralığı boşluk verilir.

Bizde bu konu anlatımımızda noktalama işaretleri nelerdir? Hangi işlevlerde kullanılır? Bu soruların yanıtlarını vermeye çalışacağız.

Dilimizde kullandığımız noktalama işaretleri ve noktalama işaretlerinin işlevleri şu şekildedir:

Nokta ( . )

Belki de en fazla kullandığımız noktalama işaretidir. Kullanım alanı oldukça geniştir. Şimdi noktalama işaretleri kullanım alanlarını birer birer açıklayalım:

  • Cümlenin sonuna konur:
Bu sabah çok erken uyandım.
Saatler geçtikçe yollara daha mahzun bir ıssızlık çöküyordu.
  • Bazı kısaltmaların sonuna konur:
Alb. (albay)Dr. (doktor)
İng. (İngilizce)Alm. (Almanca)
Cad. (cadde)sf. (sıfat)
Sok. (sokak)Prof. ( Profesör)
Yrd. Doç.Av. ( avukat )
  • Sayılardan sonra sıra bildirmek için kullanılır:
3. (üçüncü)
II. Mehmet
2. Cadde
20. Sokak
10. kat
Bağdat, IV. Murat zamanında fethedildi.
Yarışmayı 1. olarak bitirdi.

Dikkat: Arka arkaya sıralandıkları bir cümlede virgülle veya çizgiyle birbirinden ayrılırken, sadece sondaki rakam veya sayının sonuna konulur:

3, 4 ve 7. maddeler; XII – XIV. yüzyıllar
Sınava 5, 6, 7 ve 8. sınıflar katıldı.
  • Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için kullanılır:
12.10.1991 tarihinde Ankara’da doğdum.
  • Saat ve dakika gösteren sayıları birbirinden ayırmak için kullanılır:
Tren 09.15’te kalktı.
Toplantı yarın 13.30’da başlayacakmış.
Tören 17.30’da, hükûmet daireleri kapandıktan yarım saat sonra başlayacaktır.
  • Kitap, dergi vb.nin künyelerinin sonuna konur:
ABASIYANIK Sait Faik, Mahalle Kahvesi, Yapıkredi Yayınları, İstanbul, 2003.
Agâh Sırrı Levend, Türk Dilinde Gelişme ve Sadeleşme Evreleri, TDK Yayınları, Ankara, 1960.
  • Matematikte çarpma işareti yerine kullanılır:
4.5= 20
8.6=48
10.10=100

Virgül ( , )

  • Arka arkaya sıralanmış eş görevli kelimeler arasına konulur:
Sessiz dereler, solgun ağaçlar, sarı güller
İki katlı, bahçeli, mavi boyalı bir evleri vardı.
 Herkes fırtınadan, kardan, soğuktan korkar mı?
  • Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur:
 İyilik et komşuna, iyilik gelsin başına.
Boyalarla oynamış, boyaları yüzüne gözüne bulaştırmıştı.
Umduk, bekledik, düşündük.
  • Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş olan ögeleri belirtmek için konur:
 Yaşar, o dar ve patika yollardan geçip yıllar önce terk ettiği köyüne özlem dolu bir şekilde dönüyordu.
  • Cümle içinde ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için kullanılır:
Hiç kimse onun, Tamer’in, suçlu olduğuna inanmıyordu.
Zemin bu kadar koyu bir kırmızıya dönüşünce, bir an için de olsa, belirginliğini yitiriverdi sivilceleri.
  • Tırnak içinde olmayan aktarma cümlelerinden sonra konur:
Aç karnına sigara içmekle hiç de iyi etmiyorsun, dedi.
Çadırları şu düzlüğe kuralım, dedi.
Boztepe’ye çıkıp semaverde çay içmek gibisi mi var, dedi.
  • Seslenme ve hitap belirten kelimelerden sonra virgül konur:
Çocuklar, müzeye girerken sırayı bozmayalım. 
Sayın Başbakanım,
Çocuklar, buraya gelin lütfen! 
  • Sayıların ondalık kısımlarını belirtmek için virgül kullanılır:
3,14 (üç tam yüzde on dört),
  • Kendisinden sonraki cümleye bağlı olarak ret, kabul ve teşvik bil­diren hayır, yok, evet, peki, pekâlâ, tamam, olur, hayhay, başüstüne, öyle, haydi, elbette gibi kelimelerden sonra konur:
Olur, ben de size katılırım.
Hayhay, memnun oluruz.
Haydi, geç kalıyoruz.
Hayır, bu işi senden daha iyi yapan yok.
Peki, şimdi hangi yıldıza sorayım seni?
  • Cümlede özne göreviyle kullanılan “bu, şu ve o” zamirlerinden sonra virgül kullanılır:
Bu, benim gibi yazarlar için hiç kolay olmaz.
O, eski defterleri çoktan kapatmış, Osmanlıya kucağını açmıştı.
  • Bir kelimenin kendisinden sonra gelen kelime veya kelime gruplarıyla yapı ve anlam bakımından bağlantısı olmadığını göstermek ve anlam karışıklığını önlemek için kullanılır:
Genç, doktorun odasını sordu.
Bu, tek gözlü, genç fakat ihtiyar görünen bir adamcağızdır.
  • Bibliyografik künyelerde yazar, eser, basımevi vb. maddelerden sonra konur:
Falih Rıfkı ATAY, Tuna Kıyıları, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1938.
Cahit Sıtkı TARANCI, Otuz Beş Yaş, Can Yayınları, İstanbul, 1995.

Virgül ile İlgili Uyarılar

  • Metin içinde ve, veya, yahut bağlaçlarından önce de sonra da virgül konmaz.
  • Metin içinde tekrarlı bağlaçlardan önce ve sonra virgül konmaz.
  • İkilemeler arasına virgül konmaz.
  • Şart ekinden (-se / -sa) sonra virgül konmaz.
  • Cümlede pekiştirme ve bağlama görevinde kullanılar “de / da” bağlacından sonra virgül konmaz.
  • Metin içinde zarf-fiil ekleri (-ip, -meden, -ince, -ken, -dikçe, -erek, -diğinde, -meksizin … ) ile oluşturulmuş kelimelerden sonra virgül konmaz.

Noktalı Virgül ( ; )

Noktalama işaretleri konusunda bir diğer başlığımız noktalı virgül.

  • Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayır­mak için konur:
Sevinçten, heyecandan içim içime sığmıyor; bağırmak, kahkahalar atmak, ağlamak istiyorum.
At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.
  • Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için kullanılır:
Erkek çocuklara Doğan, Tuğrul, Aslan, Orhan; kız çocuklara ise İnci, Çiçek, Gönül, Yonca adları verilir.
Sözel puanın ile Edebiyat, Tarih, Felsefe; sayısal puanın ile de mühendislik, mimarlık bölümlerini tercih edebilirsin.
Türkiye’de en çok Ankara’yı, Kırşehir’i ve İstanbul’u; Avrupa’da ise Madrid, Roma ve Paris’i beğeniyorum.
  • İkiden fazla eş değer ögeler arasında virgül bulunan cümlelerde özneden sonra noktalı virgül konabilir:
Yeni usul şiirimiz; zevksiz, köksüz, acemice görünüyordu. 
  • Cümleleri birbirine bağlayan “ama, fakat, lâkin, çünkü” gibi bağlaçlardan önce konabilir:
Konuşuyorum; çünkü gerçekleri siz de bilmelisiniz.
iki nokta kullanımı

İki Nokta ( : )

  • Kendisiyle ilgili örnek verilecek cümlenin sonuna konur:

Millî Edebiyat akımının temsilcilerinden bir kısmını sıralayalım: Ömer Seyfettin, Halide Edip Adıvar, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul, Ali Canip Yöntem.

En çok sevdiğim meyvelerden bazıları şunlardır: muz, elma, portakal…

  • Kendisiyle ilgili açıklama verilecek cümlenin sonuna konur:

Bu kararın istinat ettiği en kuvvetli muhakeme ve mantık şu idi: Esas, Türk milletinin haysiyetli ve şerefli bir millet olarak yaşamasıdır.

  • Ses bilgisinde uzun ünlüyü göstermek için kullanılır: 

a:ile, ka:til, usu:le, i:cat.

  • Karşılıklı konuşmalarda, konuşan kişiyi belirten sözlerden sonra konur:
Bilge Kağan:        Türklerim, işitin!
                            Üstten gök çökmedikçe,
                            alttan yer delinmedikçe
                            ülkenizi, törenizi kim bozabilir sizin?
Koro:                    Göğe erer başımız
                            başınla senin!
Bilge Kağan:        Ulusum birleşip yücelsin diye
                            gece uyumadım, gündüz oturmadım.
                           Türklerim Bilge Kağan der bana.
                           Ben her şeyi onlar için bildim.
                                     Nöbetteyim!
  • Matematikte bölme işareti olarak kullanılır:

56:8=7, 100:2=50

Üç Nokta ( … )

  • Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur:
Ne çare ki çirkinliği hemencecik ve herkes tarafından görülüveri­yordu da bu yanı…
Tepeyi aşınca karşımızda kıpkırmızı gelincik tarlaları
Üç bin yılın neredeyse iki bin yılı boyunca Roma’ya, Bizans’a ve Osmanlı’ya başkentlik yapmış muhteşem İstanbul
Ne çare ki çirkinliği hemencecik ve herkes tarafından görülüveriyordu da bu yanı…
  • Kaba sayıldığı için veya bir başka sebepten dolayı açık yazılmak istenmeyen kelime ve bölümlerin yerine konur:
Bir ağaçtan okluk da çıkar, bluk da (Atasözü)
Kılavuzu karga olanın burnu b…tan çıkmaz.
Senin, Ahmet ile görüştüğünü bilmiyordum. (soy isim söylenmek istenmemiş) 
  • Alıntılarda başta, ortada ve sonda alınmayan kelime veya bölümle­rin yerine konur:
… derken şehrin öte başından boğuk boğuk sesler gelmeye başladı…
 
Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım.
Hangi çılgın bana zincir vuracakmış? Şaşarım!

Ulusun, korkma! Nasıl böyle bir imanı boğar,
“Medeniyet!” dediğin tek dişi kalmış canavar?
  • Ünlem ve seslenmelerde anlatımı pekiştirmek için konur:
Gölgeler yaklaştılar. Bir adım kalınca onu kıyafetinden tanıdılar:
— Koca Ali… Koca Ali, be!..
  • Sözün bir yerde kesilerek geri kalan bölümün okuyucunun hayal dünyasına bırakıldığını göstermek veya ifadeye güç katmak için konur:
Sana uğurlar olsun Ayrılıyor yolumuz!

Üç Nokta ile İlgili Uyarılar

  • Üç nokta yerine iki veya daha çok nokta kullanılmaz.
  • Ünlem ve soru işaretinden sonra üç nokta yerine iki nokta konulması yeterlidir.

Soru İşareti ( ? )

  • Soru eki veya sözü içeren cümle veya sözlerin sonuna konur:
Affedersiniz, Altındağ’a nasıl gidebilirim?
 Söylediklerimi anladınız mı?
Ne zaman tükenecek bu yollar, arabacı?
Yeni yazıyı tatbik etmek için ne düşündünüz?
Ali bu elbiseyi nereden aldı?
  • Soru bildiren ancak soru eki veya sözü içermeyen cümlelerin sonuna konur:
Gümrükteki memur başını kaldırdı:
— Adınız?
Yaşınız?
—25
Azmi’nin çenesi kilitlendi; yüzü kıpkırmızı kesildi.
—Sonra?
  • Bilinmeyen, kesin olmayan veya şüpheyle karşılanan yer, tarih vb. durumlar için kullanılır:
Yunus Emre (1240 ?-1320), (Doğum yeri: ?)
1496 (?) yılında doğan Fuzuli…
Ankara’dan Antalya’ya arabayla üç saatte (?) gitmiş.
Templier şövalyelerinin 23. büyük ustası Jacques de Molay, 1244 (?) senesinde Fransa’nın Vitrey (?) bölgesinde doğmuştur. 
Dün akşam 5 saat (?) ders çalışmış.

DİKKAT: Metin içinde “mı/mi” eki, cümleye zaman anlamı katıyorsa cümlenin sonuna soru işareti konulmaz:

Akşam oldu mu sürüler döner.
Hava karardı mı eve gideriz.

UYARI: Soru ifadesi taşıyan sıralı ve bağlı cümlelerde soru işareti en sona konur:

Çok yakından mı bu sesler, çok uzaklardan mı?

Üsküdar’dan mı, Hisar’dan mı, Kavaklardan mı?

ünlem işareti

Ünlem İşareti ( ! )

  • Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümle veya ibarele­rin sonuna konur: 

Hava ne kadar da sıcak! Aşk olsun! Ne kadar akıllı adamlar var! Vah vah!

Ne mutlu Türk’üm diyene! (Atatürk)

 Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur:

Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri! (Atatürk)

Ey Türk gençliği! Birinci vazifen; Türk istiklalini, Türk cumhuriye­tini, ilelebet, muhafaza ve müdafaa etmektir. (Atatürk)

Ak tolgalı beylerbeyi haykırdı: İlerle! (Yahya Kemal Beyatlı)

Dur, yolcu! Bilmeden gelip bastığın

Bu toprak bir devrin battığı yerdir. (Necmettin Halil Onan)

UYARI: Ünlem işareti, seslenme ve hitap sözlerinden hemen sonra konulabi­leceği gibi cümlenin sonuna da konabilir:

Arkadaş, biz bu yolda türküler tuttururken!

Sana uğurlar olsun… Ayrılıyor yolumuz! (Faruk Nafiz Çamlıbel)

  • Alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırılmak istenen sözden hemen sonra yay ayraç içinde ünlem işareti kullanılır:

İsteseymiş bir günde bitirirmiş (!) ama ne yazık ki vakti yokmuş (!).

Adam, akıllı (!) olduğunu söylüyor.

Kesme İşareti ( ‘ )

  • Özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme ekleri kesme işaretiyle ayrılır: 

Kurtuluş Savaşı’nı, Atatürk’üm, Türkiye’mizin, Fatih Sultan Mehmet’e, Muhibbi’nin, Gül Baba’ya, Sultan Ana’nın, Mehmet Emin Yurdakul’dan, Kâzım Karabekir’i, Yunus Emre’yi, Ziya Gökalp’tan,

  • Belli bir kanun, tüzük, yönetmelik kastedildiğinde büyük harfle yazılan kanun, tüzük, yönetmelik sözlerinin ek alması durumunda kesme işareti kullanılır:

Bu Kanun’un 17. maddesinin c bendi…

Yukarıda adı geçen Yönetmelik’in 2’nci maddesine göre… 

  • Özel adlar için yay ayraç içinde bir açıklama yapıldığında kesme işareti yay ayraçtan önce kullanılır:

Yunus Emre’nin (1240?-1320), Yakup Kadri’nin (Karaosmanoğlu) vb.

UYARI: Sonunda 3. teklik kişi iyelik eki olan özel ada, bu ek dışında başka bir iyelik eki getirildiğinde kesme işareti konmaz: 

Boğaz Köprümüzün güzelliği, Amik Ovamızın bitki örtüsü, Kuşadamızdaki liman vb.

UYARI: Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: 

Türkiye Büyük Millet Meclisine, Türk Dil Kurumundan, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığına, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Başkanlığının; Bakanlar Kurulunun, Danışma Kurulundan, Yürütme Kuruluna

UYARI: Başbakanlık, Rektörlük vb. sözler ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde Başbakanlığa, Rektörlüğe vb. biçimlerde yazılır.

UYARI: Özel adlara getirilen yapım ekleri, çokluk eki ve bunlardan sonra gelen diğer ekler kesmeyle ayrılmaz:

Türklük, Türkleşmek, Türkçü, Türkçülük, Türkçe, Müslümanlık, Hristiyanlık, Avrupalı, Avrupalılaşmak, Aydınlı, Konyalı, Türkçenin, Müslümanlıkta, Hollandalıdan, Hristiyanlıktan, Atatürkçülüğün

UYARI: Özel adlar yerine kullanılan “o” zamiri cümle içinde büyük harfle yazılmaz ve kendisinden sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrıl­maz.

  • Kişi adlarından sonra gelen saygı ve unvan sözlerine getirilen ekleri ayırmak için konur: 

Nihat Bey’e, Ayşe Hanım’dan, Mahmut Efendi’ye, Enver Paşa’ya; Türk Dil Kurumu Başkanı’na vb.

  • Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için konur: 

TBMM’nin, TDK’nin, BM’de, ABD’de, TV’ye vb.

  • Sayılara getirilen ekleri ayırmak için konur: 

1985’te, 8’inci madde, 2’nci kat; 7,65’lik, 9,65’lik, 657’yle vb.

  • Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adlarına gelen ekleri ayırmak için konur: 

Başvurular 17 Aralık’a kadar sürecektir.

  • Seslerin ölçü ve söyleyiş gereği düştüğünü göstermek için kullanılır:

İl yanmazken ben yanarım derdine

Engel aramızı açtı n’eyleyim (Karacaoğlan)

Şems’in gözlerine bir şüphe çöreklendi: “Dostum ne’n var? Her şey yolunda mı?” (Elif Şafak)

  • Bir ek veya harften sonra gelen ekleri ayırmak için konur: 

a’dan z’ye kadar, Türkçede -lık’la yapılmış sözler.

noktalama işaretleri nerelerde kullanılır

Kısa Çizgi ( – )

  • Satıra sığmayan sözcükler bölünürken satır sonuna konur.
  • Kanepe
  • lerde kimseler yok.
  •  Ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için kullanılır.
  • Vatanını Türkiye’yi çok özlemişti.
  •  Dil bilgisinde kökleri ve ekleri ayırmak için konur.
  • söz-cük-ler
  • yolcular
  •  Fiil kök ve gövdelerini göstermek için kullanılır.
  • oyna, ağlat, bekle, yap-, sat-
  •  Eklerin başına konur:
  • Bu cümlede de eki farklı bir işlevde kullanılmış.
  •  Heceleri göstermek için kullanılır:
  • duvardaki
  • ak-şam-le-yin
  • san-dal-ye
  •  Kelimeler veya sayılar arasında “-den…-a, ve, ile, ila, arasında” anlamlarını vermek için kullanılır:
  • 2017–2018 eğitimöğretim yılı,
  • FenerbahçeGalatasaray karşılaşması
  • Türkçeİngilizce Sözlük

 UYARI : Cümle içinde sayı adlarının yinelenmesinde araya kısa çizgi konmaz.

  • On on beş dakika önce üç beş kişi buraya geldi.
  •  Sıfırdan küçük değerleri göstermek için kullanılır:
  • 5 °C
  • Matematikte çıkarma işareti olarak kullanılır:
  • 7020=50

Uzun Çizgi (—)

  • Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır. Buna konuşma çizgisi de denir.

Frankfurt’a gelene herkesin sorduğu şunlardır:

— Eski şehri gezdin mi?

— Rothschild’in evine gittin mi?

— Goethe’nin evini gezdin mi? (Ahmet Haşim)

  • Oyunlarda uzun çizgi konuşanın adından sonra da konabilir:

Sıtkı Bey — Kaleyi kurtarmak için daha güzel bir çare var. Gerçekten ölecek adam ister.

İslam Bey — Ben daha ölmedim. (Namık Kemal)

UYARI: Konuşmalar tırnak içinde verildiğinde uzun çizgi kul­lanılmaz.

Arabamız tutarken Erciyes’in yolunu:

“Hancı dedim, bildin mi Maraşlı Şeyhoğlu’nu?” (Faruk Nafiz Çamlıbel)

Eğik Çizgi ( / )

  • Dizeler yan yana yazıldığında aralarına konur: 

Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak / Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak / O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak / O benimdir, o benim milletimindir ancak. (Mehmet Akif Ersoy)

  • Adres yazarken apartman numarası ile daire numarası arasına ve semt ile şehir arasına konur: 

Kamer Sokağı No.: 21/5 Altındağ / ANKARA

06680 Kavaklıdere / Ankara

  • Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur: 

14/10/1959, 15/IX/1994 vb.

  • Dil bilgisinde eklerin farklı biçimlerini göstermek için kullanılır: 

-a /-e, -an /-en, -lık /-lik, -madan /-meden vb.

Genel ağ adreslerinde kullanılır: 

https://arslankoseci.com

  • Matematikte bölme işareti olarak kullanılır: 

20/2=10

  • Fizik, matematik vb. alanlarda birimler arası orantıları gösterirken eğik çizgi araya boşluk konulmadan kullanılır: 

g/sn (gram/saniye)

Denden İşareti (“)

  • Bir yazıdaki maddelerin sıralanmasında veya bir çizelgede alt alta gelen aynı sözlerin, söz gruplarının ve sayıların tekrar yazılmasını önlemek için kullanılır:

a. Etken         fiil

b. Edilgen       “

c. Dönüşlü      “

ç. İşteş             “

İlk Yorumu Siz Yapın

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir