"Enter"a basıp içeriğe geçin

Halk Edebiyatı Nazım Şekilleri

Türk edebiyatı çok çeşitli nazım şekillerine sahiptir. Bu konumuzda halk edebiyatı nazım şekilleri konusunu detaylıca anlatmaya çalışacağız. Bildiğiniz üzere Halk Edebiyatı, Anonim Halk edebiyatı, Dini-Tasavvufi Halk Edebiyatı ve Aşık Halk Edebiyatı üzere üç gruba ayrılmaktadır.

Anonim Halk Edebiyatı Nazım Şekilleri

  • Anonim Halk Edebiyatı, düz yazıdan çok şiir ağırlıklı bir edebiyattır. Söyleyeni belli olmayan eserlerden oluşur.
  • Nazım birimi olarak dörtlük kullanılır.
  • Milli ölçümüz olan hece ölçüsü kullanılmıştır.
  • Sade, açık, anlaşılır bir dil kullanılmıştır.
  • Genellikle yarım ve cinaslı uyak kullanılmıştır.
  • Toplumsal konuların yanında; aşk, özlem, gurbet, ayrılık, sıla gibi konular da ele alınmıştır.
  • Nazım şeklinde olan eserler: Türkü,mani,ağıt ve ninnidir.
  • Nesir şeklinde olan eserler: Halk Hikayesi, masal, efsane, karagöz, meddah ve orta oyunudur.

Türkü

Türk, Anonim Halk Edebiyatı içerisinde en çok bilineni ve kendisine özgü bir ezgisi olan bir nazım şeklidir. Aşk, özlem, gurbet, ayrılık gibi konular söylenir. Halk Edebiyatı nazım şekilleri içerisinde yaygın olarak kullanılmıştır.

  • Çoğunlukla anonim eserler olsa da , günümüzde söyleyeni bilinen türküler de vardır.
  • Yöreden yöreye içerik ve şekil olarak farklılıklar gösterebilmektedir.
  • Aşk, doğa, güzellik, kahramanlık, sosyal konular türkülerin konusunu oluşturur.
  • Türküler kendine özgü bir ezgiyle söylenir.
  • 8’’li ve 11’li hece ölçüsüyle söylenir.
  • Bent ve kavuştak olmak üzere iki bölümden oluşur.
  • Türküler ezgilerine göre divan, usulsüz, bozlak, koşma, hoyrat, kayabaşı ve Çukurova gibi çeşitlere ayrılır.
  • Türküdeki kavuştak kısmının karşılığı, şarkıdaki nakarat bölümüdür.

Türküler; ezgilerine, konularına ve yapılarına göre iki gruba ayrılmaktadır.

Ezgilerine Göre Türküler

Usulsüzler: Usulsüz türkülere uzun hava da denmektedir. Divan, bozlak, hoyrat, kayabaşı ve Çukurova gibi çeşitleri vardır.

Usullüler: Ölçüsü ve ritmi belli olanlar türkülerdir. Bunlara kırık hava da denir. Zeybekler, halaylar, barlar, horonlar, kaşık havaları vb. usullü türküleri meydana getirir.

Konularına Göre Türküler

  • Ninniler: Ninni, annenin veya bakıcının çocuğunu uyutmak için kendine özgü bir besteyle söylediği türkülerdir.
  • Çocuk Türküleri: Çocuklara, iyi duygu ve düşüncelerini söylemek için söylenen türkülerdir.
  • Doğa Türküleri: Yaylalar, dağlar, ormanlar, kuşlar, çiçekler gibi doğayla ilgili her şeyi konu alan türkülerdir.
  • Aşk Türküleri: Aşk duygularını, sevgiliye kavuşmayı veya özlemi, sevgiliden ayrılığı dile getiren türkülerdir.
  • Kahramanlık ve Askerlik Türküleri: Savaş, göç, akın gibi olayları yiğitçe ifade eden türkülerdir.
  • Tören Türküleri: Nişan, düğün gibi törenlerde okunan türkülerdir.
  • İş Türküleri: Toplu olarak bahçede, bağda, bostanda, tarlada çalışırken söylenen türkülerdir.
  • Karşılıklı Türküler: İki kişinin karşılıklı birbirlerine söyledikleri türkülerdir.
  • Ölüm Türküleri: Genellikle genç yaşta ölenler için söylenen türkülerdir.
  • Oyun Türküleri: Besteleri, oyun hareketlerine uygun türkülerdir.

Yapılarına Göre Türküler

Türkülerin belli bir şekli yoktur. İki mısralı türküler olduğu gibi mani tarzında, koşma tarzında veya bent tarzında türküler vardır.

Bentleri mani dörtlükleriyle kurulu türküler, bentleri beyitlerle kurulu türküler,bentleri üçlüklerle kurulan türküler, dörtlüklerle kurulan türküler gibi farklı yapıları vardır.

Mani

  • Tek dörtlükten oluşan ve kendisine özgü bir ezgisi olan nazım şeklidir.
  • Birinci, ikinci ve dördüncü dizeleri kendi arasında uyaklıdır. Yani uyak düzeni aaxa şeklindedir.
  • Anonim halk edebiyatının en yaygın şeklidir.
  • Maninin birinci ve ikinci mısraları konuya giriş için hazırlık mısralarıdır. Asıl söylenmek istenen 3. ve 4. mısralarda söylenir.
  • Üçüncü mısranın serbest oluşu söyleme kolaylığı sağlar.
  • Maniler her konuda yazılabilir Genelde aşk, sel, felaket, ölüm, iyilikler, hasret, evlat sevgisi vb. konuları işlenir.
  • Maniler yedili hece ölçüsüyle söylenir.
  • Maninin divan edebiyatındaki karşılığı tuyuğdur.
  • Maniler; düz(tam) mani, yedekli(artık) mani, cinaslı(kesik) mani, karşılıklı mani olmak üzere dörde ayrılır. Şimdi bunları ayrıntılı olarak ele alalım.

Düz (Tam) Mani

  • Her mısrası 7 heceden oluşur.
  • Dört mısradan oluşur.
  • aaxa şeklinde kafiyelenir.
  • Maninin en yaygın şeklidir.

Yedekli (Artık) Mani

Düz maninin sonuna anlamı tamamlamak ya da pekiştirmek için aynı ölçü ve uyakta iki dize daha eklenilmesi oluşan manilere yedekli (artık) maniler denir

Kesik (Cinaslı) Mani

İlk dizesi cinaslı bir sözden oluşan ve ilk mısrası yedi heceden az olan manilerdir.

Karşılıklı (Deyişli) Mani

İki kişinin birbirlerine karşılıklı söyledikleri manilerdir.

Soru-yanıt şeklindedir.

Dini Tasavvufi Halk Edebiyatı Nazım Şekilleri

  • Dini Tasavvufi Halk Edebiyatı, İslâmiyet’in ve Tasavvufun etkisiyle ortaya çıkmıştır.
  • İslâmiyet’in yayılmasıyla beraber tasavvuf etkisini göstermiş ve edebi eserlerde tasavvuf konuları işlenmeye başlanmıştır.
  • Dini Tasavvufi Halk Edebiyatı’na Tekke edebiyatı da denmektedir.
  • Dini Tasavvufi Halk Edebiyatı temsilcileri “Allah aşkı ve Vahdet-i Vücud” düşüncesini anlatmaya çalışmışlardır.
  • Vahdet-i vücud, yaratan ile yaratılanın bir kaynaktan geldiğini savunan bir görüştür.
  • Tasavvufi Halk Edebiyatı’nda aruz vezni ve hece vezni birlikte kullanılmıştır.
  • Eserler halkın anlayabileceği sade bir dille yazılmıştır.
  • Tekke şairlerinin çoğu, tarikatlardan yetişmiş şeyh ve dervişlerden oluşur.
  • Tekke şairleri, cehennemden korkutmayı değil; aşk yoluyla Allah’ı sevdirerek, insanları Allah’a yaklaştırma yolunu seçmiştir.
  • “Tevhid inancı, peygamber sevgisi, ahlak, iyilik, dinle ilgili konular, ölüm vb.” temalar ele alınmıştır.
  • Şiirlerin kendine özgü bir bestesi vardır.
  • Tekke edebiyatı nazım biçimleri şunlardır “İlahi, nefes, nutuk, deme, tapuğ, şathiye, devriye”

İlahi

  • Allah’ı övmek, Allah’ın birliğini anlatmak ve Allah’a yalvarmak için yazılan şiirlere ilahi denir.
  • İlahiler kendisine özgü özel bir ezgiyle söylenir.
  • Divan şiirindeki tevhid ve münacaatın Halk şiirindeki karşılığıdır.
  • İlahiye, Mevleviler “ayin” derken Bektaşiler “nefes”; Gülşeniler “tapuğ”; Halvetiler “durak”; diğer tarikatlar ise “cumhur” adı verir.
  • En ünlü Dini Tasavvufi Halk Edebiyatı şairi Yunus Emre’dir.
  • İlahiler genellikle meclislerde, dergahlarda kendine özgü bir ezgiyle yazılır ve söylenir.
  • İlahiler dörtlük halinde veya beyit halinde yazılabilir.
  • Dörtlükler halinde oluşan ilahiler koşma uyak düzeni gibi yazılır. Yani aaab/cccb/dddb şeklindedir. Hecenin 7’li , 8’li ve 11’li kalıbıyla yazılır.
  • Beyit halinde ilahiler, aa/ba/ca/da… şeklindedir.

Nefes

  • Bektaşi şairlerinin inançlarını ve düşündüklerini söyledikleri şiirlerdir.
  • Tekke şairleri şiirlerini saz eşliğinde okumuşlardır.
  • Tasavvuftaki Vahdet-i Vucud düşüncesi anlatılmaktadır.
  • Koşma uyak düzeniyle yazılmışlardır.
  • Genellikle hecenin 7’li, 8’li ve 11’li kalıbıyla yazılmıştır.
  • Biçim ve içerik yönünden ilahiye benzemektedir.
  • Hz. Muhammed ve Hz. Ali için övgüler de söyler.
  • Nefeslerde alaycı bir üslup vardır.
  • Genellikle en az 3 en fazla 7 dörtlükten oluşmaktadır.
  • Özellikle Kaygusuz Abdal ve Pir Sultan Abdal nefesleriyle ön plana çıkan isimlerdir.

Nutuk

  • Pirlerin ve mürşitlerin, tarikata yeni giren dervişlere tarikat derecelerini ve tarikat adabını öğretmek için söyledikleri şiirlerdir.
  • Hece ölçüsüyle yazılmıştır.
  • Şairler, nutuklarında didaktik bir tutum sergilemektedir.

Devriye

  • Allahtan geldik tekrar Allah’a döneceğimiz felsefesinden hareketle yazılan şiirlerdir.
  • Devir kuramını anlatan şiirlere denir. Yani, evrenin, insanın, bütün canlı ve cansız varlıkların nereden geldiğini nereye gideceğini anlatan şiirlerdir.
  • Yaradılış felsefesi anlatılmaktadır.

Şathiyye

  • Arapça bir kelime olan ‘şath’ , ‘alaylı söz’ anlamına gelmektedir.
  • İnançlardan alaylı bir dille söz eder gibi yazılan şiirlerdir.
  • Görünüşte saçma sanılan bu şiirler, gerçekte tasavvuf ile ilgilidir.
  • Genellikle, Bektaşi tarikatındaki şairler tarafından söylenmiştir.
  • Kaygusuz Abdal, Eşrefoğlu Rumi ve Yunus Emre’nin şathiye şiirleri vardır.

Aşık Halk Edebiyatı Nazım Şekilleri

  • Aşık şiirinde Divan edebiyatında olduğu gibi mazmunlar vardır. ‘Kalem kaş, inci diş, selvi boylu, elma yanak vb.’
  • Aşık edebiyatında hece ölçüsüyle yazılan şiirler:’ Koşma, Semai, Varsağı ve Destandır’
  • Aruz ölçüsüyle yazılan şiirler: ‘Divan, Selis, Kalenderi, Vezn-i Aher ve Satrançtır’.
  • Aşık edebiyatı nazım türleri: “Güzelleme, koçaklama, taşlama ve ağıttır.”

Koşma

  • Halk edebiyatı nazım şekilleri arasında en fazla kullanılanıdır.
  • Aşk, özlem, gurbet, ayrılık, sevgi, doğa, türlü acılar, insanlık sevgi ve yiğitlik gibi konular ele alınır.
  • 11’li hece ölçüsüyle söylenir. (6+5 ve 4+4+3 durak).
  • Nazım birimi dörtlüktür.
  • Genellikle en az 3 en fazla 5 dörtlükten oluşmaktadır.
  • Kafiye örgüsü aaab,/cccb/dddb/eeeb ya da abab,/cccb/dddb/eeeb şeklindedir.
  • Koşmanın son dörtlüğünde aşığın adı yer alır.

Koşmalar ezgilerine ve yapılarına göre ikiye ayrılır:

Ezgilerine göre: Acem koşması, Ankara koşması, topal koşması,bülbül koşması ve Sivrihisar koşma gibi türlere ayrılmaktadır.

Yapılarına göre: Zincirbent ayaklı koşma,zincirleme koşma,yedekli koşma, düz koşma,ayaklı koşma ve musammat koşma gibi türlere ayrılmaktadır.

Koşmalar konuları yönüyle kendi içinde de isimlendirilmiştir. Bunlara halk şiiri nazım türleri de denir. Bu nazım türleri: Güzelleme, Koçaklama, Taşlama ve Ağıttır.

Güzelleme

Sevilen herhangi bir şeyin (kadın, at, doğa, ördek…) güzelliklerini övmek için söylenen şiirlerdir Güzellemenin en ünlü şairi Karacaoğlan’dır.

Taşlama

Bir kimseyi yermek ya da toplumun bozuk yönlerini eleştiri amacıyla yazılan şiirlerdir. Divan edebiyatındaki karşılığı hicviye, Batı edebiyatındaki karşılığı satirik ve Çağdaş edebiyatta karşılığı yergidir.

Ağıt

 Kendine özgü bir ezgisi vardır. Eski Türk şiirinde ise “sagu” ; Divan şiirinde karşılığı ”mersiyedir.”

Semai

Hece ölçüsünün 8’li kalıbı kullanılmaktadır. Uyak örgüsü aaab,/cccb/dddb/eeeb ya da abab,/cccb/dddb/eeeb şeklindedir. Yani koşma gibi kafiyelenmektedir. Genellikle en az 3 en fazla 5 dörtlükten oluşur. Koşmada işlenen temaların ve konuların hepsi, semai de kullanılmaktadır.

Bestesinden ve hece ölçüsünün 8’li kalıbıyla söyleniyor olmasından dolayı koşmadan ayrılmaktadır.

Varsağı

İlk olarak Toroslarda yaşayan Varsak boyundaki aşıklar tarafından kullanılmıştır. Genellikle en az 3 en fazla 5 dörtlükten oluşmaktadır. Yiğitçe ve mertçe bir üslupla söylenir.

Hece ölçüsünün 8’li kalıbıyla söylenilmektedir.. Az da olsa 11’li hece ölçüsüyle söylenen varsağılar da vardır.

Diğer nazım şekillerinden farklı “bre, behey, hey, hey gidi” gibi ünlemlere yer verilmesidir.

Hayattan ve talihten şikayet işlenir. Koşma ve semailerde işlenen konuların aynısı ele alınır.

Dadaloğlu ve Karacaoğlan’ın varsağıları ünlüdür. Halk edebiyatında en fazla varsağı söyleyen şair Karacaoğlan’dır.

Destan

Yiğitlik, savaş, deprem ve yangın gibi toplumsal açıdan önemli konuların işlendiği bir türdür.

Halk şiirinin en uzun nazım şeklidir. Dörtlük sayısı 100’ü geçebilmektedir.

Nazım birimi olarak dörtlük kullanılmıştır.

Uyak düzeni abab/cccb/dddb … şeklindedir. Yani koşma ile aynıdır.

Genellikle 11’li hece ölçüsü ile kullanılmaktadır.

Son dörtlükte şairin mahlası vardır.

Kayıkçı Kul Mustafa’nın Genç Osman Destanı, Aşık Ömer’in Şairname adlı eseri, Levni’nin Atalar Sözü Destanı önemli arasında gösterilebilir.

Halk Edebiyatı nazım biçimleri konusu oldukça büyük ve kapsamlı bir konudur. Detaylı konu anlatımımız sayesinde aklınızda soru işaretleri kalmadan tüm konuları rahatlıkla anlayabileceksiniz.

İlk Yorumu Siz Yapın

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir