"Enter"a basıp içeriğe geçin

Fiilde Çatı Konu Anlatımı

Fiilin cümlede nesne ve özne ile olan ilgisine “fiilin çatısı” denir. Bu ilgiden dolayı fiilde çatı konusu nesnelerine göre ve öznelerine göre fiiller olmak üzere ikiye ayrılır.

Dikkat: İsim cümlelerinde çatı aranmaz.

NESNESİNE GÖRE FİİLDE ÇATI

Nesne, yüklemin bildirdiği işten etkilenen öğedir. Bazı cümlelerde nesne bulunmaz. Bunun için de nesnesine göre fiilde çatı konusu ikiye ayrılır.

Geçişli fiiller: Nesne alabilen fiillere geçişli fiil denir. Türkçede kılış/iş bildiren fiiller genellikle geçişlidir: sevmek, görmek, atmak…

Geçişsiz fiiller: Nesne almayan fiillere geçişsiz fiil denir. Geçişsiz fiiller; neyi, kimi sorularına cevap vermez. Durum ve oluş bildiren fiiller genellikle geçişsizdir: uyumak, ölmek, düşmek, susmak; yeşermek, sararmak…

Dikkat: Geçişsiz fiillerin yüklem olduğu cümlelerde nesne bulunmaz.

Oldurgan fiil: Geçişsiz fiillerin ek yardımıyla geçişli durumu getirilmesidir.

Ettirgen fiil: Geçişli fiillerin geçişlilik derecesinin ek yardımıyla artırılmasıdır. Bu fiillerde işi başkasına yaptırma anlamı vardır.

Dikkat Edilmesi Gerekenler

Bazı fiiler cümledeki anlamına göre geçişli ya da geçişsiz olur.

Örnekler

Ömrümüz çalışmakla geçti: (geçişsiz)

Sınıfını takdirle geçti

Şifreyi girdi. (geçişli)

İçeriye girdi. (geçişsiz)

Bazı fiiller geçişli olduğu halde cümlede nesne kullanılmayabilir. Bu durumda da fiil geçişlidir.

Ben de (seni) çok sevdim.

ÖZNESİNE GÖRE FİİLDE ÇATI

Fiilde çatı konusunda bir diğer başlığımız öznesine göre fiilde çatı.

Özne, cümlede yüklemin bildirdiği işi ya da bir oluşu, durumu gerçekleştiren ögedir.

Etken fiil: Gerçek öznesi belli olan fiillerdir. Etken fiiller çatı eki almaz. Yüklemde -l, -n, -ş gibi edilgenlik, dönüşlülük veişteşlik ekleri bulunmaz.

Ali camı kırdı. (Ali, o)

Akşama kadar çalıştım. (ben)

Bir şarkı söyler yüreğim uzak şehirlerde.

Bir daha karışma benim işime.

Edilgen fiil: Gerçek öznesi belli olmayan fiillerdir. Edilgen fiillerde gerçek özne yoktur, sözde özne vardır. -l ve -n çatı eklerinden birini alır.

Cam kırıldı.

Sınıf boyandı.

Şehre giriş çıkışlar kapatıldı.

Uyarı

Edilgen fiillerin yüklem olduğu cümlelerde özne yoktur. Cümlede “başkası tarafından yapılma” anlamı vardır.

Dönüşlü fiil: Öznenin yaptığı işten, öznenin kendisinin etkilendiğini bildiren fiillerdir. Bu fiillerde – genelde-özne de nesne de aynıdır.

Yüklem -l, -n eklerini alır

Dönüşlü fiil bulunan cümlelerde açık ya da gizli özne bulunur.

Edilgen fiilden farkı işi yapan bilinmektedir.

Çocuklar gölün kenarında yıkandı.

Başarılarını anlatarak övündü. Bu duruma çok üzüldü.

İşteş fiil: Bir işin birden çok özne tarafından yapıldığını belirten fiillerdir. İşteş fiillerin bildirdiği eylemi özneler ya birlikte ya da karşılıklı yaparlar.

1. Birlikte (ortaklaşa) yapma bildiren işteş fiiller: Fiilin birden çok kişi tarafından birlikte yapıldığını bildiren fiillerdir. Kuşlar uçuştu. Çocuklar gülüştü.

2. Karşılıklı yapma bildiren işteş fiiller: Fiilin birden çok kişi tarafından karşılıklı yapıldığını bildiren

fiillerdir. Okulun önünde selamlaştılar. İki arkadaş önce tokalaştı.

Dikkat Edilmesi Gerekenler

  • le+ş ekiyle türetilen beyazlaşmak, esmerleşmek, güzelleşmek, iyileşmek…gibi fiiller nitelik bildirmektedir. Bunlar, işteşlik bildirmez.
  • Bazı sözcükler, kendiliğinden işteştir: Savaş-, barış-, yarış-, güreş3. Öznedeki kişi tek olduğu zaman fiilde işteşlik aranmaz: tutuş-, sakinleş-, yetiş-…

Fiilde çatı konusu ile ilgili birçok soruyu en kısa zamanda paylaşacağız. 

İlk Yorumu Siz Yapın

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir