"Enter"a basıp içeriğe geçin

Cümlenin Ögeleri Konu Anlatımı

Cümlenin ögeleri konusu oldukça geniş bir alan kapsayan, detaylı bir konudur. Bu konuya giriş yapmadan önce cümle nedir sorusunu cevaplandıralım.

Cümle çeşitli duygu, düşünce, istek ve dilekleri aktarmamızı sağlayan; anlam, yapı ve görev ilgisiyle oluşturulan sözcük öbeklerine “cümle” denir. Bir kelime yığınının veya herhangi bir sözcüğün, bir cümle olarak nitelendirilmesi için mutlaka bir yargı bildirmesi gerekir.

Bir cümle bazen tek bir kelimeden oluşurken, bazen de onlarca kelimeden oluşabilir.

Sözcükler kök ve eklerle oluştuğu gibi cümlenin de çeşitli ögeleri vardır. Bu ögeler temel ve yardımcı ögeler olmak üzere iki gruba ayrılır. Temel ögeler özne ve yüklemdir. Yardımcı ögeler ise; nesne, dolaylı tümleç ( yer tamlayıcısı), zarf tümleci gibi ögelerdir.

Cümlenin Ögeleri – Temel Ögeler

Cümlenin ögeleri konusunda işleyeceğimiz temel ögeler özne ve yüklemdir. Özne ve yüklem olmadan bir cümlenin varlığından söz edemeyiz .Diğer yardımcı ögeler olmadan bir cümle kurulabilirken bu iki öge olmadan bir cümle kurulamaz.

Yüklem

Cümledeki işi, oluşu, hareketi bildiren öge yüklemdir. Cümledeki yargıyı bildiren öge de yüklemdir. Cümlenen temel taşıdır. Yüklem olmadan bir cümle olmaz.

Fiiller tek başlarına da bir cümle oluşturabilirler.

ÖRNEKLER

Bugün işten erken çıktım.

Gazetedeki yazıların hepsini bir çırpıda okudu.

Arkadaşıma, ödevlerini yaparken yardım ettim.

Küçük çocuk, arabanın camına taş attı.

  • DİKKAT: Cümlenin yüklemi her zaman fiil olmak zorunda değildir. İsim soylu sözcükler de cümlenin yüklemi olabilirler. İsim soylu sözcükler de fiiller gibi çekimlenerek cümle içinde yüklem olurlar.

 Bayrakları bayrak yapan üstündeki kandır.

Bilmemek değil, öğrenmemek ayıptır.

Tüm bavullarımız arabanın bagajındaymış.

Özne

Cümledeki işi, oluşu, hareketi yapan kişi veya varlık öznedir. İsim cümlelerindeki özne, yargıya konu olan varlıktır. Fiil cümlelerindeki özne ise işi yapan kişi veya varlıktır.

Bir cümledeki özneyi bulmak için yükleme “kim,ne” soruları sorulur. Fakat “ne” sorusu aynı zamanda nesneyi bulmak için de sorulduğundan, fiile “yapan kim, olan ne” sorularını sorarsak özneyi bulmuş oluruz.

Cümlenin temel ögelerinden olan özneyi üç başlıkta inceleyebiliriz .Bunlar; açık (gerçek) özne, gizli özne ve sözde öznedir.

Gerçek Özne

Yüklemi yapan kişi veya varlığın cümlede açıkça belirtildiği öznelerdir.

  • Pelin, bugün okula gelmedi.

Bu cümlenin yüklemi “gelmedi” fiilidir. Yükleme sorduğumuz “kim” sorusuna aldığımız cevap “Pelin” olduğundan bu cümlenin öznesi Pelin’dir. Cümledeki özne açıkça belirtildiği için bu cümlenin öznesi gerçek öznedir.

  • Avcı, çalıların arkasına saklandı.

Bu cümlede ise “saklandı” sözcüğü yüklemdir. “kim saklandı?” sorusuna cevap olarak ise “avcı” kelimesi verilmekte. Bun bağlı olarak da bu cümlenin öznesi “avcı” kelimesidir ve gerçek öznedir.

Gizli Özne

Gizli özneler cümlede bir sözcük olarak bulunmazlar. Fiilin çekiminden anlaşılır. Yani yüklemin şahıs çekiminden anlaşılan öznelerdir. İsterseniz bir örnekle daha iyi açıklayalım.

  • Ders çalışmana yardım ederim.

Bu cümledeki fiil “yardım ederim” birleşik fiilidir. Yükleme sorduğumuz “kim” sorusuna aldığımız cevap “ben”dir. Fakat bunu cümle içinde göremekteyiz. Buradaki özneyi fiildeki şahıs çekiminden anlarız. -m eki 1. teklik şahıs eki olduğundan bu cümledeki özne “ben” kelimesidir ve gizli öznedir.

Sözde Özne

Sözde öznede yüklemi yapan kişi belli değildir. Bu tarz özneler cümlede işten etkilenen unsurlardır. Edilgen çatılı yüklemlerin olduğu cümlelerde sözde özne vardır.

  • Bu müsabakadaki puanlar paylaşıldı.

Bu cümlede “paylaşıldı” sözcüğü yüklemdir ve edilgen çatılıdır. Yükleme sorduğumuz “ne paylaşıldı” sorusuna cevap olarak “puanlar cevabını alıyoruz. “Puanlar” sözcüğü burada işten etkilenen gibi görülse de işi yapan tam olarak belli olmadığı için özne olmuştur.

cümlenin ögeleri konu anlatımı

Cümlenin Ögeleri – Yardımcı Ögeler

Bu yardımcı ögeler, cümle kurulması için mutlaka gerekli olmasa da, yargıyı çeşitli yönlerle tamamlayan ögelerdir. Bu ögeler nesne, dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı), zarf tümleci (zarf tamlayıcısı) ve edat tümlecidir.

Nesne

Bir cümlede işten etkilenen öge nesnedir. Yükleme sorulan “ne,neyi,kimi” sorularıyla bulunur. Nesne sadece geçişli cümlelerde bulunur.

Nesne ögesi de belirtili nesne belirtisiz nesne olmak üzere ikiye ayrılır.

Belirtili Nesne

Yükleme sorduğumuz “neyi,kimi” sorularına verilen cevaptır. Belirtili nesne olan sözcükler, yükleme hali eki olan -i ekini almıştır.

Öğretmenimiz eksik konuları tekrar etmemizi istedi.

Bu cümlede ” istedi” sözcüğü yüklemdir. Yükleme sorduğumuz “neyi istedi” sorusuna ” eski konuları tekrar etmemizi” cevabını alıyoruz. O halde bu cümledeki nesne ” eski konuları tekrar etmemizi” sözcük grubudur ve belirtili nesnedir.

Aşağıdaki cümlelerde koyu renkle yazılmış sözcük ve sözcük grupları belirtili nesnedir.

  • Kitabı öğretmenden aldı. ( neyi aldı? – kitabı)
  • Mahmut gitar kursuna kardeşini de götürecekti. (kimi götürecekti? – kardeşini )
  • Bu sıkıntıları zamanında biz de yaşadık. (neyi yaşadık? – bu sıkıntıları)
  • Ela yüzmeyi çok seviyordu.(neyi seviyordu? – yüzmeyi)

Belirtisiz Nesne

Yükleme sorduğumuz “ne,ki” sorularına verilen cevaptır. Fakat burada diikat edilmesi gereken nokta, özne bulunduktan sonra sorulan “ne” sorusudur. Belirtisiz nesne bulunmadan önce ilk olarak özne bulunmalıdır. Belirtili nesne olan sözcükler, yükleme hali eki olan -i ekini almamıştır.

Bu bahçeden elma ve armut topluyoruz.

Yukarıdaki cümlede “topluyoruz” sözcüğü eylemdir. Fiile sorduğumuz “ne topluyoruz” sorusuna aldığımız cevap “elma ve armut” sözcük grubudur. Bu sözcük grubundaki herhangi bir kelime belirtme hali eki olan -i ekini almadığı için ve belirtisiz nesnedir.

Aşağıdaki cümlelerde koyu renkle yazılmış sözcük ve sözcük grupları belirtisiz. nesnedir.

Bu tarlalardan çıkan ürün karın doyurmaz.

“Akşama kadar odasında kitap okudu.

Bu yöreden bakır ve kurşun çıkarıyoruz.

Dolaylı Tümleç ( Yer Tamlayıcısı)

Dolaylı tümleç ( yer tamlayıcısı), cümlede yaklaşma, bulunma, uzaklaşma bildiren, yüklemi yer anlamıyla tamamlayan öğedir. “-e, -de, -den” ekleriyle oluşan sözcük veya söz­cük grupları dolaylı tümleçtir. Dolaylı tümleci bulabilmek için yükleme  “ki­me, kimde, kimden; nereye, nerede, nereden; ne­ye, neyde, neyden?” Sorularından uygun olanı sorarız.

ÖRNEKLER

Toplantıda olanları eşine bir bir anlatmıştı. (kime anlatmıştı)

Yukarıdaki cümlede fiil “anlatmıştı” sözcüğüdür. Fiile sorduğumuz “kime?” sorusu bize dolaylı tümleci vermektedir. Bu cümledeki dolaylı tümleç “eşine” sözcüğüdür.

Aşağıdaki cümlelerde koyu renkle yazılmış sözcükler dolaylı tümleçtir.

Baş ucumdaki lâmbayı yakıp, saate baktım. (neye baktım? – saate)

Meydana yeni satıcılar gelmiş. (nereye gelmiş? – meydana)

Çözemediği soruları bana sorar. (kime sorar? – bana)

Bana bunları duvarın üstünden uzattı. (nereden uzattı? – duvarın üstünden)

Zarf Tümleci

Zarf tümleci, yön, zaman, tarz, sebep, miktar, vasıta ve şart bildirerek yüklemi tamamlayan bir ögedir. Yükleme sorduğumuz “ne zaman, nasıl, niçin, niye, neden, ne kadar, ne şekilde?” soruları ile bulunur.

Ahmet Bey’i çarşıdan çıkarken görmüştüm. (ne zaman görmüştüm? – çarşıdan çıkarken)

Batuhan bugün derse gelmedi. (ne zaman gelmedi? – bugün)

Yazın bol bol kitap okuyacağım. ( ne zaman okuyacağım? – yazın)

Sandalyeleri hızla salona taşıdı. ( nasıl taşıdı? – hızla )

Ayakkabıları içeri alın. ( nereye alın? – içeri )

Tuğçe derslerine çok çalışırdı. (ne kadar çalışırdı? – çok)

Misafirleri geldiğinden bugün yaptığı tüm planlarını iptal etti. ( niçin iptal etti? – misafirleri geldiğinden)

Zar tümlecini daha iyi anlamak için “zarflar” konusunu inceleyebilirsiniz. Buraya tıklayarak konuya ulaşabilirsiniz.

Edat Tümleci

Yüklemin ne ile (hangi araçla), kimin ile, hangi amaçla, yapıldığını gösteren söz öbeklerine edat tümleci denir. Yükleme sorulan “ne ile, ne için, kiminle, kimin için?” sorularıyla bulunur.

UYARI: İçin” edatı cümleye neden-sonuç anlamı katarsa birlikte kullanıldığı öge edat tümleci değil “zarf tümleci” olur.

Karanlıktan korktuğu için yan odaya gidemedi. (Sebep – Sonuç)

Aşağıdaki cümlelerde koyu renkle yazılmış sözcükler edat tümlecidir.

O, bütün yazılarını, dolma kalemle yazar. (ne ile yazar? – kalemle)

Bu araştırmayı arkadaşlarıyla yapmış. (kiminle yapmış? – arkadaşlarıyla)

Bu yemekleri sizin için hazırladım.(kimin için? – sizin için)

Hacca bu yıl uçak ile gidilecekmiş. (ne ile gidecekmiş? – uçak ile)

Onca parayı çantayla taşıyordu. (ne ile taşıyordu? çantayla)

Alışverişe Elif’le gideceğiz. (kimin ile gideceğiz? – Elif’le)

Bu pastayı senin için yaptım. (kimin için yaptım? – senin için)

Para kazanmak için Almanya’ya gitmiş. (ne için gitmiş? para kazanmak için)

Edatlar hakkında daha fazla bilgi sahibi olmak için buraya tıklayarak “edatlar” konusuna ulaşabilirsiniz.

İlk Yorumu Siz Yapın

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir