"Enter"a basıp içeriğe geçin

Çekim Ekleri Konu Anlatımı

Türkçede tüm isim ve fiiller, çekim ekleri kullanılarak çekime girerler. Girdikleri çekimler sayesinde cümlede bir görev alırlar. Yani; sözcüklerin, cümlenin farklı yerlerinde ve farklı görevlerde kullanılmasını sağlayan eklere çekim ekleri denir.

Çekim ekleri sözcüklerin durumunu (halini), sayısını, zamanını, kişisini belirtir. Bu ekler eklendiği kelimenin anlamını değiştirmezler. Eklendikleri kelimeleri diğer kelimelere bağlar ve cümlenin anlamlı olmasını sağlarlar.

ÖRNEK

Telefon kardeş kal.

Yukarıdaki sözcükler sadece bir kelime yığınıdır. Herhangi bir anlam veya yargı bildirmemektedir. Bu yığının bir anlam ifade edebilmesi için çekim eklerine ihtiyacı vardır. Bir de çekim eklerini ekleyerek tekrar yazalım ve okuyalım.

Telefonum kardeşimde kaldı.

Çekim ekleri sayesinde bir cümle haline geldi ve anlam kazandı. Ayrıca eklendiği kelimenin anlamını değiştirmedi ve sözcüklere cümle içinde bir göreve soktu.

Çekim ekleri, isim çekim ekleri ve fiil çekim ekleri olmak üzere iki gruba ayrılır. İsimlere gelen çekim ekleri; hal ekleri, iyelik ekleri, ilgi (tamlayan) eki, aitlik eki ve vasıta ekidir. Fiillere gelen çekim ekleri ise; kip ekleri ve şahıs ekleridir.

İsim Çekim Ekleri

Hal Ekleri (Durum Ekleri)

İsimlere belirtme, yönelme, bulunma ve ayrılma anlamı katan, onun belirli özelliklerini göstermeye yarayan durum ekleridir. Hal eklerini 4 başlık altında inceleyeceğiz. Bunlar; belirtme (yükleme) hali eki, yönelme hali eki, bulunma hali eki ve ayrılma (çıkma) hali ekidir.

Belirtme Hali Eki

Belirtme eki -ı, -i, -u ve -ü ekleridir.

Fiildeki işten, hareketten, eylemden etkilenen varlığı bildirir. Yani bu eki alan isimler cümlede belirtili nesne görevinde bulunur.

Oyuncakları odanızdan toplayın.

Anahtarı evde unutmuşum.

Ahmet oltayla balığı yakaladı.

Kalemi arkadaşımdan aldım.

Burada kimi bekliyorsunuz?

Yönelme Hali Eki

İsme getirilen “-a, / -e” hâl ekidir. Genel olarak eklendiği adlarla birlikte cümleye yaklaşma ve yönelme anlamı katar. Eklendiği sözcük, “neyenereyekime” gibi sorulara cevap verir niteliktedir.

Hafta sonu pazara gittim.

Akşama parkta buluşalım. (zaman)

Akşama İstanbul’a varmış oluruz.

Bizi karşılamak için kapıya geldi.

Sana bir iyilik düşünüyorlar.

Erikleri üç liraya aldım.

Bulunma Hali Eki

İsimlere “-da / -de / -ta / -te” ekleri getirilerek yapılır. Genel olarak eklendiği adlarla birlikte cümleye “bulunma, bir yerde var olma” anlamı katar. İsmin “de” hali olarak da bilinmektedir. Eklendiği sözcük, “neydekimdenerede” gibi sorulara cevap verir niteliktedir.

Valiyi herkes ayakta karşıladı.

Saat yedide mi gelecekmiş? 

Elde avuçta ne varsa bitti.

23 Nisan tüm şehirlerde coşkuyla kutlandı.

Yarın aynı saatte aynı yerde buluşabiliriz.

İşim bittiğinde sana uğrarım.

Ayşe teyzem Ankara’da yaşıyor.

Yetmişinde kadından ne istedin?

Ayrılma Hali Eki

İsimlere “-dan / -den / -tan / -ten” ekleri getirilerek yapılır. Genel olarak eklendiği adlarla birlikte cümleye “ayrılma, bir yerden uzaklaşma” anlamı katar. Eklendiği sözcük, “neydenkimdennereden” gibi sorulara cevap verir niteliktedir. İsmin “den” hali olarak da bilinmektedir.

Birçok seneler geçti dönen yok seferinden.

Kuyudan çıkardıkları su içilemez durumdaydı.

İstanbul’dan kalabalık bir şehir yok.

İki arkadaş sudan bir nedenle kavga etmiş.

Sıcaktan bayıldı.

Yorgunluktan uyuyakalmış.

Çoğul (Çokluk) Eki

İsimlerin sayı bakımından birden çok olduğunu belirtir. Çokluk eki, eklendiği sözcüğe çokluk anlamı dışında farklı anlamlar da kazandırır.

DİKKAT: “-lar, -ler” eki “-gil” eki yerine de kullanılır ve aile isimleri yapar: Bu durumda çekim eki olarak değil yapım eki olarak kabul edilmektedir.

Yapraklar yavaş yavaş dökülüyordu.

Martılar kanat çırptı gökyüzüne.

Bu akşam Ahmet Beyler bize gelecekler. (“aile” anlamı)

Selim Beyler henüz gelmedi. ( saygı anlamı )

Fuzuli’ler, Baki’ler kolay yetişmiyor.  ( benzer )

Beş yaşlarında bir çocuğu var. (“yaklaşık” anlamı)

İyelik (Aitlik) Ekleri

 İsim veya isim soylu sözcüklere gelerek, onların kime veya neye ait olduklarını gösteren eklere iyelik ekleri denir. “İye” Eski Türkçede “sahip anlamına gelmektedir. Bu yüzden bu eklere sahiplik ( aitlik eki ) ekleri de denmektedir.

İyelik ekleri şahıslara göre çekimlenir. Yani her şahıs için farklı iyelik ekleri vardır. Türkçede 6 şahıs vardır .Bunlar tekil ( teklik ) ve çoğul ( çokluk ) olarak ayrılmaktadır.

  1. Teklik Şahıs İyelik Eki: -m (ben)
  2. Teklik Şahıs İyelik Eki: -n (sen)
  3. Teklik Şahıs İyelik Eki: -ı, -i, -u, -ü, -sı-, si, -su, -sü (O)
  1. Çokluk Şahıs İyelik Eki: -mız-, -miz, -muz, -müz (biz)
  2. Çokluk Şahıs İyelik Eki: -nız, -niz, -nuz, -nüz (siz)
  3. Çokluk Şahıs İyelik Eki: -ları, -leri (onlar)

araba-m
araba-n
araba-sı
araba-mız
araba-nız
araba-ları

saat-im
saat-in
saat-i
saat-imiz
saat-iniz
saat-leri

DİKKAT: 3. tekil şahıs iyelik eki ile yükleme hali ekini birbiriyle karıştırmamak gerekir.

Kalemi yere düşürdü. (yükleme hali eki)
Kalemi çok güzelmiş. ( 3. tekil şahıs iyelik eki )

Bu eki ayırt etmek için oldukça basit bir yöntem bulunmaktadır. İyelik eki olduğunu anlamak için kelimenin başına “onun” kelimesini getiririz. Yukarıdaki örnekte olduğu gibi “kalemi” sözcüğüne “onun” kelimesini getirdiğimizde bir anlam bozukluğu gerçekleşmiyorsa o ek 3. tekil şahıs iyelik ekidir.

İlgi Ekleri

Bir ismi başka bir isimle ilgili hale getirir; isimleri isimlere bağlar. İlgi ekleri, -ın, -in, -un, ün ekleridir.

Bu ek 1. tekil ve 1. çoğul şahıs için “-im” şeklindedir: ben-im, biz-im. Tamlama eki olarak da bilinir. İlgi ekleri ile isim tamlamaları oluşturulur.

Çocuğun yüzü çok sevimli.

Kardeşim benim kalemimi almış.

Evin bahçesi, ağacın meyvesi, tavuğun kanadı,

İlk Yorumu Siz Yapın

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir