"Enter"a basıp içeriğe geçin

Birleşik Kelimelerin Yazımı

Yazım kurallarında bir diğer başlığımız birleşik kelimelerin yazımı. Belirtisiz isim tamlamaları, sıfat tamlamaları, birleşik fiiller, ikilemeler, kısaltma grupları ve kalıplaşmış çe­kimli fiillerden oluşan ifadeler yeni bir kavramı karşıladıklarında birleşik kelime olurlar. Birleşik kelimeler belirli kurallar çerçevesinde bitişik veya ayrı olarak yazılır. Bu yazımızda bitişik ve ayrı yazılan tüm birleşik kelimeleri örneklerle birlikte açıklayalım.

Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler

1- Ses düşmesine uğrayan birleşik kelimeler bitişik yazılır.

biri+biribirbiri
pazar+ertesipazartesi
ne+içinniçin
kayın+anakaynana
kayın+atakaynata
sütlü+aşsütlaç

2- Bazı kelimeler etmek, edilmek, eylemek, olmak, olunmak yardımcı eylemleriyle birleşirken ses düşmesine veya ses türemesine uğrayarak bitişik yazılan birleşik kelimeler oluşturur. Bu kelimeler Arapça kökenli olup orijinali tek hecelidir.

emir+etmekemretmek
kayıp+olmakkaybolmak
his+etmekhissetmek
red+etmekreddetmek
hal+etmekhalletmek

3- Kelimelerden her ikisi veya ikincisi, birleşme sırasında anlam değişmesine uğradığında bu tür birleşik kelimeler bitişik yazılır.

sarı+kuyruksarıkuyruk (balık)
aslan+ağzıaslanağzı (bitki)
balık+sırtıbalıksırtı ( desen)
ali+nazikalinazik (kebap)
dokuz+taşdokuztaş (oyun)
it+dirseğiitdirseği (hastalık)

4- “-a, -e, -ı, -i, -u, -ü” zarf-fiil ekleriyle “bilmek, vermek, kalmak, durmak, gelmek, görmek, yazmak” eylemleriyle yapılan fiiller bitişik yazılır.

düş+e+yazmakdüşeyazmak
sal+ı+vermeksalıvermek
sev+e+bilmeksevebilmek
düş+ü+bilmekdüşünebilmek

5- Bir veya iki ögesi emir kipiyle kurulan kalıplaşmış birleşik keli­meler bitişik yazılır.

al+benialbeni
ateş+kesateşkes
gel+berigelberi
yap+bozyapboz
çek+yatçekyat

6- İkinci kelimesi sifat-fiil ekleri alarak“-an / -en, -r / -ar / -er / -ır / -ir, -maz / -mez, -mış / -miş” kalıplaşan birleşik sözcükler bitişik yazılır.

çöp+çatançöpçatan
barış+severbarışsever
altı+patlaraltıpatlar
dalga+kırandalgakıran

alaybozan, cankurtaran, demirkapan, gökdelen, yelkesen;altıpatlar, barışsever, basınçölçer, pürüzalır; baştanımaz, değerbilmez, etyemez, hacıyatmaz, kadirbilmez, karıncaezmez, kuşkonmaz, külyutmaz, tanrıtanımaz, varyemez; çokbilmiş, güngörmüş.

7. İkinci kelimesi -dı (-di / -du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tü) kalıplaşmış belirli geçmiş zaman ekleriyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır.

çıt+kırıldımçıtkırıldım
miras+yedimirasyedi
imam+bayıldıimambayıldı
gece+kondugecekondu

albastı, ciğerdeldi, dalbastı, fırdöndü, , gündöndü, hünkârbeğendi, , karyağdı, külbastı, papazkaçtı, serdengeçti, şıpsevdi, zıpçıktı.

8. Her iki kelimesi de -dı (-di / -du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tü) belirli geçmiş zaman veya -r /-ar /-er geniş zaman eklerini almış ve kalıplaşmış bulunan birleşik kelimeler bitişik yazı­lır.

biçer+döverbiçerdö­ver
yanar+döneryanardö­ner
okur+yazarokuryazar
konar+göçerkonargöçer

 dedikodu, kaptıkaçtı, oldubitti, uçtuuçtubiçerbağlar, göçerkonar, kazaratar, uyurgezer, yüzergezer vb.

birleşik kelimeler nasıl yazılır

9. Birleşik kelimelerin yazımı somut olarak yer bildirmeyen alt, üst ve üzeri sözlerinin sona getirilmesiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılması.

ayak+altıayakaltı
göz+altıgözaltı
olağan+üstüolağanüstü
suç+üstüsuçüstü

 bilinçaltı, (gözetim), şuuraltı; akşamüstü, ayaküstü, bayra­müstü, gerçeküstü, ikindiüstü, öğleüstü, öğleüzeri, yüzüstü; akşamüzeri, ayaküzeri

10. İki veya daha çok kelimenin birleşmesinden oluşmuş kişi adları, soyadları ve lakaplar bitişik yazılır.

Yirmi+sekizYirmisekiz Çelebi Mehmet
Gül+serenGülseren
Abası+yanıkAbasıyanık
Gün+tekinGüntekin
Alp+erAlper

 Birol, Gülnihal, Şenol, Varol; Adıvar, Atatürk, Gökalp, İnönü, Karaosmanoğlu, Tanpınar, Yurdakul; Boynueğri Mehmet Paşa, Tepedelenli Ali Paşa, Yedisekiz Hasan Paşa

11. Ara yönleri belirten kelimeler bitişik yazılır.

 güneybatı, güney­doğu, kuzeybatı, kuzeydoğu

12. Dilimizde her iki ögesi de asıl anlamını koru­duğu hâlde yaygın bir biçimde gelenekleşmiş olarak bitişik yazılan keli­meler de vardır.

baş+hekimbaşhekim
baş+kentbaşkent
bin+başıbinbaşı
aşçı+başıaşçıbaşı
bir+takımbirtakım
hiç+birhiçbir
ders+hanedershane
kahve+evikahveevi
Misak+ı+MilliMisakımillî
herc+ü+merçhercümerç

a. Baş sözüyle oluşturulan sıfat tamlamaları: başağırlık, başbakan, başbayan, başçavuş, başeser, başfiyat, başhemşire, başkahraman, başkomutan, başköşe, başmüfettiş, başöğretmen, baş­parmak, başpehlivan, başrol, başsavcı, başyazar

b. Bir topluluğun yöneticisi anlamındaki başı sözüyle oluşturulan belirtisiz isim tamlamaları: , çarkçıbaşı, çeribaşı, ele­başı, mehterbaşı, onbaşı, ustabaşı, yüzbaşı

c. Ağa, baba, bey, efendi, hanım, nine sözlerle kurulan birleşik kelime­ler: ağababa, ağabey, beyefendi, efendibaba, hanımanne, hanımefendi, hacıağa, kadınnine, paşababa

ç. Biraz, birçok, birçoğu, birkaç, birkaçı, herhangi, hiç­biri belirsizlik sıfat ve zamirleri de gelenekleşmiş olarak biti­şik yazılır.

13. Ev kelimesiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik ya­zılır.

polis+evipolisevi
öğretmen+eviöğretmenevi
ordu+eviorduevi
konuk+evikonukevi
huzur+evihuzurevi
gözlem+evigözlemevi
doğum+evidoğumevi
basım+evibasımevi
bakım+evibakımevi
yayın+eviyayınevi

14. Hane, name, zade kelimeleriyle oluşturulan birleşik kelime­ler bitişik yazılır: çayhane, kahvehane, yazıhane; beyanname, kanunname, se­yahatname, siyasetname; amcazade, dayızade, teyzezade vb.

15. -zede ile oluşturulmuş birleşik kelimeler bitişik yazılır:depremzede, afetzede, selzede, kazazede

16. Kanunda bitişik geçen veya bitişik olarak tescil ettirilmiş olan kuruluş adları bitişik yazılır: İçişleri, Dışişleri, Genelkurmay, Yükseköğretim Kurulu, Açıköğretim Fakültesi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi vb.

17. Renk adlarıyla kurulan bitki, hayvan veya hastalık adları bitişik yazılır: akağaç, alacamenekşe, karadut, sarıçiçek; alabalık, beyazsinek, bozayı; aksu, akbasma, mavihastalık, maviküf vb.

ayrı yazılan birleşik kelimeler

Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler

Birleşik kelimelerin yazımı konusunda bir de ayrı yazılan birleşik kelimeler bölümü bulunmaktadır. Gelin bu konuyu da detaylandıralım.

1- “Etmek, edilmek, eylemek, olmak, olunmak” yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiiller, ilk kelimesinde herhangi bir ses düşmesi veya türemesine uğramazsa ayrı yazılır.

ÖRNEKLER

alt etmek, arz etmek, azat etmek, dans etmek, el etmek, göç etmek, ilan etmek, kabul etmek, kul etmek, kul olmak, not etmek, oyun etmek, söz etmek, terk etmek, var ol­mak, yok etmek, yok olmak

2- Birleşme sırasında kelimelerinden hiçbiri veya ikinci kelimesi anlam değişikliğine uğramayan birleşik kelimeler ayrı yazılır.

ÖRNEKLER

a. Hayvan türlerinden birinin adıyla kurulanlar:

ada balığı, ateş balığı, dil balığı, fulya balığı, kedi balığı, kılıç balığı, köpek balığı, ton balığı, yılan balığı; acı balık, bıyıklı balık, dikenli balık vb.

ardıç kuşu, arı kuşu, çalı kuşu, deve kuşu, muhabbet kuşu, saka kuşu, tarla kuşu, yağmur kuşu; alıcı kuş, boğmaklı kuş, makaralı kuş vb.

ağustos böceği, ateş böceği, cırcır böceği, hamam böceği, ipek böceği, uçuç böceği, uğur böceği; ağılı bö­cek, çalgıcı böcek, sümüklü böcek vb.

at sineği, et sineği, meyve sineği, sığır sineği, su sineği, uyuz sineği vb.

b. Bitki türlerinden birinin adıyla kurulanlar:

ayrık otu, beşparmak otu, çörek otu, eğrelti otu, güzelavrat otu, kelebek otu, ökse otu, pisipisi otu, taşkıran otu, yüksük otu; acı ot, sütlü ot vb.

ateş çiçeği, çuha çiçeği, güzelhatun çiçeği, ipek çiçeği, küpe çiçeği, lavanta çiçeği, mum çiçeği, yayla çiçeği, yıldız çiçeği; ölmez çiçek vb.

avize ağacı, ban ağacı, dantel ağacı, kâğıt ağacı, mantar ağacı, öd ağacı, pelesenk ağacı, tespih ağacı vb.

altın kökü, eğir kökü, helvacı kökü, meyan kökü; ek kök, saçak kök, yumru kök

DİKKAT: Çiçek dışında anlamlar taşıyan baklaçiçeği (renk), narçi­çeği (renk), suçiçeği (hastalık); ot dışında anlamlar taşıyan ağızotu (barut), sıçanotu (arsenik); ses düşmesine uğramış olan çöreotu ve yazımı gelenekleşmiş olan semizotudereotu bitişik yazılır.

3- “-r / -ar / -er, -maz / -mez ve -an / -en” sıfat-fiil ekleriyle kurulan sıfat tamlaması yapısındaki birleşik kelimeler ayrı yazılır.

ÖRNEKLER

bakar kör, çalar saat, döner sermaye, güler yüz, koşar adım, yazar kasa, çıkmaz sokak, görünmez kaza, tükenmez kalem, uçan daire

4- Yer adlarında kullanılan “batı, doğu, güney, kuzey, güneybatı, güneydoğu, kuzeybatı, kuzeydoğu, aşağı, yukarı, orta, iç, yakın, uzak” kelimeleri ayrı yazılır.

ÖRNEKLER

Batı Trakya, Doğu Anadolu, Güney Kutbu, Kuzey Amerika, Güneydoğu Anadolu, Aşağı Ayrancı, Orta Asya, İç Anadolu, Yakın Doğu, Uzak Doğu

5- “Dış, iç, sıra” sözleriyle oluşturulan birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır.

ÖRNEKLER

çağ dışı, sıra dışı, yasa dışı, ceviz içi, hafta içi, yurt içi, aklı sıra, ardı sıra, peşi sıra, yanı sıra

6- İyi dilek, karşılama ve uğurlama sözleri ayrı yazılır.

ÖRNEKLER

hoşça kal, sağ ol, hoş geldin, güle güle, Allah’a ısmarladık, hoş bulduk

DİKKAT: “Günaydın, başsağlığı” sözleri istisnadır.

Birleşik kelimelerin yazımı konumuz burada sona eriyor Bir diğer konumuz “Kısaltmaların Yazımı”. Konuya erişmek için buraya tıklayabilirsiniz.

İlk Yorumu Siz Yapın

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir